Het personeelstekort in de zorg wordt in vrijwel alle rapporten genoemd als het grootste probleem van het zorgstelsel. Volgens prognoses kan het tekort aan zorgpersoneel oplopen tot ongeveer 260.000 medewerkers in 2035. Toch speelde de arbeidsmarkt in de zorg nauwelijks een rol in het begrotingsdebat.
Politiek zorgsentiment = coalitie plannen + 59 Kamermoties
Waar maakt de politiek zich eigenlijk druk over als het over de zorgsector gaat? Je krijgt daar een goed beeld van als je de plannen van de coalitie en de 59 (!) Kamermoties uit het recente begrotingsdebat bij elkaar optelt. Samen vormen die een interessante foto van wat de politiek op dit moment belangrijk vindt voor de gezondheidszorg. Het debat staat goed op spanning, want er moet namelijk 10 + 2 miljard bezuinigd worden op de zorg.
Het zorgstelsel staat al onder forse druk door vergrijzing, een stijgende zorgvraag en groeiende personeelstekorten. Dus waar wil je dan miljarden weghalen? Het begrotingsdebat liet de afgelopen week goed zien waar de politiek zich mee bezighoudt. De onderwerpen waar Den Haag over spreekt, hebben weinig te maken te met de vraag die de toekomst van de zorg waarschijnlijk het meest bepaalt.
Plannen van de coalitie
Als je kijkt naar de plannen van de coalitie voor de zorg, valt op dat de nadruk ligt op kostenbeheersing en op onderdelen bezuinigen binnen het bestaande zorgstelsel. Dat de uitgaven die nodig zijn voor defensie, het gesprek over een stelselwijziging in de zorg noodzakelijk maakt, wordt genegeerd. Zorgverzekeraars worden aan het roer gezet om te 10 miljard te besparen op zorguitgaven. Vooral via verschillende ‘efficiënte’ maatregelen. De coalitie wil het eigen risico aanpassen door het op te knippen in kleinere bedragen per behandeling of zorgmoment. Ook ligt er een duidelijke lijn om ongecontracteerde zorg verder te beperken, zoals zorgverzekeraars al jaren graag zien. Wie deze plannen naast elkaar legt, ziet een duidelijke focus. De coalitie richt zich vooral op kosten, regels en toezicht. Onderwerpen zoals de arbeidsmarkt, personeelsbeleid of de vraag wie het werk in de zorg gaat doen spelen in deze plannen nauwelijks een rol.
59 Kamermoties van de Tweede Kamer
Tijdens het debat over Volksgezondheid, Welzijn en Sport dienden Kamerleden de afgelopen week 59 Kamermoties in. Moties laten zien waar kamerfracties van vinden dat de minister moet ingrijpen of beleid moet aanpassen. Wanneer je deze moties groepeert, ontstaat een vrij duidelijk beeld van de onderwerpen waar de Tweede Kamer zich op dit moment vooral druk over maakt. Die onderwerpen komen dan vervolgens weer terug in de media.
- Kosten en het zorgstelsel. Verschillende moties gaan over financiële inrichting van de zorg. Denk aan discussies over het eigen risico, zorgpremies, marktwerking, de rol van zorgverzekeraars en de betaalbaarheid van zorg. In de media lees je dan over weer een nieuwe commissie, over ‘passende zorg’, of het belemmeren van financiering;
- Specifieke zorgdossiers. Een groot deel van de moties richt zich op concrete sectoren of voorzieningen binnen de zorg, zoals ziekenhuizen, geboortezorg, mondzorg, transgenderzorg of zeldzame aandoeningen. In de media was er bijvoorbeeld veel aandacht over de aangekondigde bezuinigingen in de Gehandicaptenzorg.
- Preventie en volksgezondheid. Kamerleden dienden ook moties in over preventiebeleid, vaccinaties, infectieziekten en leefstijlinterventies. Want de gezondheid van de bevolking is ook belangrijk en daar kun je lang over debatteren. Zoals bijvoorbeeld het verhaal over de pandemische paraatheid die geschrapt wordt;
- Fraude en toezicht. Een ander cluster van moties ging over het versterken van toezicht en het bestrijden van zorgfraude, bijvoorbeeld via betere informatiedeling tussen toezichthouders of inzet van strafrecht. Hier lees je dan bijvoorbeeld een bericht over terug op Skipr.
Waar gaat precies geld naar toe en hoeveel? Welke zorgvoorzieningen blijven beschikbaar en welke niet? Welke zorgsectoren zijn belangrijker dan anderen? Dit zijn de thema’s die de politiek van belang vindt. In de 59 moties kwam het woord ‘personeel’, ‘arbeidsmarkt’ of ‘zorgprofessional’ vrijwel niet voor.
Arbeidsmarkt tekort wordt als onderwerp genegeerd
Maar wie gaat het werk doen in de zorg? Want niemand heeft het over de arbeidsmarkt en daarmee wordt de grootste vraag genegeerd. Volgens de nieuwste arbeidsmarktprognoses groeit de vraag naar zorg veel sneller dan het aantal beschikbare professionals. Als er niets verandert, kan het tekort aan zorgmedewerkers oplopen tot bijna 260.000 mensen in 2035. Tegelijkertijd groeit de zorgvraag door vergrijzing en blijven grote groepen zorgprofessionals de sector verlaten door werkdruk, verzuim of pensionering. Talloze rapporten van het CBS, AZW, de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving onderstreepten ook afgelopen jaar de dramatische prognoses. Núl vragen hierover in tijdens het debat over de begroting.
In mijn analyse van de arbeidsmarktprognoses voor de zorg 2025-2035 liet ik al zien dat dit een structurele ontwikkeling is die het hele zorgstelsel raakt. De vraag naar zorg stijgt simpelweg sneller dan het aantal mensen dat het werk kan doen. Het is opvallend dat deze vraag in het politieke debat vrijwel niet terugkomt. Niet in de begrotingsplannen. Niet in de 59 moties. Sterker nog, het ministerie van Volksgezondheid stópt met het landelijk werven van zorgprofessionals.
Het personeelstekort wordt niet langer opgelost, maar geaccepteerd. Maar zonder zorgprofessionals, geen zorg. Toch?
Het personeelstekort is de beste bezuiniging
Denk jij dat het toeval is dat geen enkele politieke partij het over de personeelstekorten heeft?
Dat geen enkele politieke partij vragen stelt over het stoppen met landelijk werven, het belemmeren van zzp’ers in de zorg, het onbetaalbare alternatief van uitzendkrachten, zomerperiodes met tienduizenden openstaande diensten, de record brekende verzuim percentages of de onophoudelijke uitstroom? Dat hier geen vragen over gesteld worden is geen toeval.
Het zorgstelsel functioneert op papier, maar niet voor zorgmedewerkers en patiënten. Het is inmiddels overduidelijk dat de politiek daar niets aan gaat veranderen. Het personeelstekort lijkt inmiddels niet alleen een probleem, maar ook een beleidsinstrument voor bezuiniging. Zorgprofessionals zijn het sluitstuk van de begroting geworden en worden dus niet besproken tijdens een debat. Want personeel dat je niet inzet, hoef je ook niet te betalen.
Voor steeds meer zorgprofessionals wordt daarom de vraag óf en op welke manier zij nog verder willen. Niet omdat zij hun vak niet belangrijk vinden, maar omdat het zorgstelsel hun onder deze voorwaarden uitput. En niemand ingrijpt.
