Onderzoekers meten werkdruk als één van meerdere werkomstandigheden en één van vele vertrekredenen. Zorgprofessionals lijken werkdruk vooral te ervaren als containerbegrip voor alle factoren die het werk lastig maken. Als zorgprofessionals ‘werkdruk’ zeggen, wat bedoelen ze dan eigenlijk?
Wat verstaan zorgprofessionals zelf onder werkdruk?
Onderzoek onder werknemers laat zien dat werkdruk een zeer belangrijke rol speelt tijdens het werk, terwijl diezelfde werkdruk minder vaak terugkomt wanneer je het aan uitgestroomde zorgprofessionals vraagt. Hoe kan het dat twee onderzoeken verschillend gewicht geven aan ‘werkdruk’? Hebben onderzoekers, werkgevers en zorgprofessionals het eigenlijk wel over hetzelfde wanneer ze het woord ‘werkdruk’ gebruiken? Onze indruk is inmiddels van niet.
CBS: werkdruk is één van de variabelen
het CBS onderzoekt bij werknemers of zij een hoge werkdruk ervaren en kijkt vervolgens of zij hun baan verlaten. Werkdruk is daarbij een losse variabele, naast bijvoorbeeld arbeidsvoorwaarden, conflicten op de werkvloer, ontwikkelmogelijkheden en werktevredenheid. In eerste instantie ziet het CBS een duidelijke relatie tussen hoge werkdruk en vertrek. Werknemers met een hoge werkdruk hebben 1,55 keer zoveel kans om uit te stromen naar ander werk. Maar op het moment dat het CBS andere variabelen toevoegt, lost ‘werkdruk’ meer op in het grotere geheel. De correlatie verwatert van 1,55 naar 1,02 en is niet langer ‘significant’.
Werkgevers: werkdruk is één van de vertrekredenen
Het uitstroomonderzoek van RegioPlus begint pas nadat zorgprofessionals de werkgever hebben verlaten. Medewerkers die uitgestroomd zijn wordt gevraagd naar hun redenen voor vertrek en die redenen zijn onderzocht. Tijdens dat onderzoek worden verschillende redenen afzonderlijk geregistreerd, waaronder werk-privé balans, ontwikkelmogelijkheden, de inhoud van het werkinhoud en.. werkdruk. Werkdruk wordt zo ook hier één vertrekreden naast andere vertrekredenen. Zo kan het gebeuren dat werkdruk niet in de top 5 van exit redenen voorkomt.
Twee onderzoeken, twee manieren om naar werkdruk te kijken
Op dezelfde visual van RegioPlus staan twee verschillende cijfers. Uit de werknemersenquête blijkt dat 41% van de werknemers in zorg en welzijn een (veel) te hoge werkdruk ervaart. In het Landelijk Uitstroomonderzoek noemt daarentegen slechts 18,8% werkdruk als reden voor vertrek. Hoe kan het dat werkdruk tijdens het dienstverband zo sterk wordt ervaren, maar niet in de top 5 voorkomt als mensen daadwerkelijk vertrekken zijn? Negeren werkgevers nog steeds de werkdruk?
Die vraag stelden we naar aanleiding van ons artikel op social media. We ontvingen ruim 100 reacties.
Zorgprofessionals zien werkdruk als de optelsom
Zorgprofessionals zien werkdruk als de optelsom van de alom bekende, maar voor hen onderliggende problemen. Samengevat komt werkdruk neer op veel werk moeten doen in weinig tijd, in combinatie met druk op het privé leven. “Werkdruk een samenspel van: diensten die werk en privé moeilijk maken, weinig doorgroeimogelijkheden en weinig eigen regie”, zo vat een respondent het treffend samen. Dat collega’s vertrekken, vacatures niet vervuld worden en het werk daardoor met minder of onvoldoende ingewerkte collega’s moet worden gedaan, wordt samengevat als werkdruk.
Een andere respondent stelt dat “hetgeen wat de uitstromers zeggen (in het onderzoek van RegioPlus, red.) is een samenvatting van de werkdruk” en dat lijkt over alle reacties heen inderdaad de trend te zijn. De top vijf van vertrekredenen die zijn geregistreerd vallen voor zorgprofessionals zelf onder het begrip werkdruk. Het is niet een element naast de andere elementen, maar het overkoepelende begrip. De ingrediënten voor die werkdruk zijn divers. Een verpleegkundige die veertig jaar werkt, beschrijft hoe werkdruk oploopt wanneer collega’s ziek of met vakantie zijn. Hetzelfde werk doen met minder mensen is werkdruk. Ook slecht werkende ICT, onvoldoende ondersteuning vanuit de leiding en de lichamelijke zwaarte van het beroep worden als onderdeel van werkdruk gezien.
Roosters als onderdeel van werkdruk
Roosters worden eveneens als onderdeel van de werkdruk ervaren. Een respondent schrijft dat vaste vrije dagen verdwenen en verschillende diensten verplicht werden gemaakt. Een ander zegt expliciet dat werkdruk wordt gecreëerd door te sleutelen aan nachtdiensten van medewerkers die juist bewust voor die diensten kiezen.
Ook valt de personele bezetting onder werkdruk. Een respondent beschrijft een organisatie met honderden openstaande diensten, waarna vervolgens een zomerrooster werd ingevoerd. Haar samenvatting: hetzelfde werk doen met minder mensen, terwijl vaste medewerkers de resterende open diensten moeten oplossen. Werkdruk. Een andere professional beschrijft hetzelfde probleem vanuit het primaire proces. Werk dat volgens haar eigenlijk zes mensen vraagt, moet met vier of minder worden gedaan. Uiteindelijk ontbraken tijdens een avonddienst simpelweg de tijd en handen om de zorg te kunnen geven die zij professioneel noodzakelijk vond.
Bij zorgprofessionals zelf komen al deze reacties voort bij het aanhalen van het onderwerp werkdruk. Voor onderzoekers ligt dat anders. Daar staan de privésituatie, ontwikkelmogelijkheden, inhoud van het werk, roosterplanning en werkdruk als afzonderlijke onderwerpen naast elkaar. De reacties zijn geen representatief onderzoek, maar geven wel een signaal af dat zou verklaren waarom de cijfers van het CBS en RegioPlus zo verschillen. De vraagstelling is bepalend voor het antwoord. Als onderzoek de werkelijkheid opdeelt in afzonderlijke categorieën, beweeg je weg van de werkelijkheid die zorgprofessionals zelf ervaren.
Als werkdruk de optelsom is, moet de aanpak ook een optelsom zijn
Zolang we het begrip werkdruk opknippen, spreken we niet de taal van zorgprofessionals zelf. Als we hun uitgangspunt nemen, dan wordt werkdruk het resultaat van de omstandigheden waaronder zij het werk doen. In dat geval wordt werkdruk niet langer het probleem van één leidinggevende, één HR-afdeling of één zorgorganisatie. Werkdruk wordt de gezamenlijke uitkomst van (beleids)keuzes over personeel, planning, autonomie, administratie, financiering, regelgeving en de organisatie van zorg. Andersom: werkdruk bespreken zonder de onderliggende randvoorwaarden te benoemen, biedt ruimte om de verantwoordelijkheid voor het probleem door te schuiven.
“Het is nu aan werkgevers in zorg en welzijn om … hun personeel aan zich te blijven binden, te boeien en te behouden.” – minister van VWS.
In de recente arbeidsmarktbrief legt VWS het behoud van medewerkers nadrukkelijk bij werkgevers neer. Zeggenschap, een gezonde en veilige werkomgeving worden als verantwoordelijkheid van werkgevers benoemd. Tegelijkertijd erkent dezelfde overheid dat personeelstekorten, tijdgebrek en schaarste professionals onder druk zetten. Volgens zorgprofessionals zelf kan werkdruk niet als probleem van de werkgever worden gezien. Dan moet ook worden gekeken naar de landelijke randvoorwaarden waaronder werkgevers dat werk organiseren. Want de randvoorwaarden bepalen het werk en het knellen daarvan wordt opgeteld als ‘werkdruk’.
Als je het de zorgprofessionals zelf zou vragen.