Deze week verscheen een nieuw rapport van de Inspectie Belastingen, Toeslagen en Douane (IBTD). In vijf onderzochte belastingzaken verstrekte de Belastingdienst onvolledige dossiers aan de rechter, waardoor de rechtspositie van burgers en bedrijven ernstig werd geschaad. Fouten komen vaak pas aan de orde als de rechter zich erover buigt. Deze zelfde patronen werden bewezen bij de kindertoeslagaffaire en spelen inmiddels ook bij de aanpak schijnzelfstandigheid rond zzp’ers.
Inspectierapport bevestigt structureel falen Belastingdienst
Deze week publiceerde de Inspectie Belastingen, Toeslagen en Douane (IBTD) een kritisch rapport over de werkwijze van de Belastingdienst. Uit onderzoek in vijf complexe belastingzaken blijkt dat in vier van de vijf gevallen de rechter onvolledige dossiers ontving vanuit de Belastingdienst. Dit had tot gevolg dat de rechtspositie van burgers werd geschaad. De inspectie concludeert dat dit geen incidenten zijn, maar het gevolg van structurele problemen binnen de organisatie. Het rapport laat zien dat de Belastingdienst onvoldoende grip heeft op haar eigen processen, waarbij cruciale documenten niet tijdig of helemaal niet worden gedeeld.
Waarom faalt de Belastingdienst in haar benadering van burgers?
De kern van het probleem ligt volgens de inspectie in een combinatie van verkeerde prioriteiten, gebrekkige dossiervorming en versnippering van de organisatie. Afdelingen werken langs elkaar heen, informatie wordt verspreid over meerdere systemen en er is geen helder en uniform kader welke stukken verplicht moeten worden overlegd. Het gevolg is dat de Belastingdienst in de praktijk eenzijdig bepaalt welke informatie de rechter krijgt, waardoor het risico groot is dat zaken worden beoordeeld op basis van een incompleet beeld. Daarmee bevestigt het rapport het beeld dat al langer leeft: een Belastingdienst die haar eigen regels volgt, niet transparant opereert en daarmee burgers benadeelt.
Parallel met de toeslagenaffaire: beloften niet nagekomen
Het inspectierapport legt niet alleen de vinger op structurele fouten binnen de Belastingdienst, maar roept ook herinneringen op aan de kindertoeslagaffaire. In het eindrapport van de Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag werd geoordeeld dat “de Belastingdienst niet handelde volgens de menselijke maat, waarbij burgers stelselmatig als fraudeur werden behandeld en hun belangen onvoldoende werden gewogen.” — POK Eindrapport, 2021
Na dit rapport beloofde de politiek beterschap vanuit de Belastingdienst. Er zou meer ruimte komen voor zorgvuldige besluitvorming, transparantie en een hernieuwde focus op de menselijke maat. Toenmalig staatssecretaris Van Rij verklaarde in 2022 dat “burgers mogen vertrouwen op een Belastingdienst die hun belangen zorgvuldig weegt en de menselijke maat toepast.” — Kamerstuk 35 510, nr. 12 (2022)
De conclusies uit het recente inspectierapport laten zien dat deze beloften niet zijn ingelost. Het patroon blijft dat de Belastingdienst ondanks alle politieke toezeggingen en herstelprogramma’s haar cultuur niet fundamenteel veranderd heeft. De Inspectie Belastingen, Toeslagen en Douane (IBTD) benadrukt dat de cultuur binnen de Belastingdienst vooral draait om juridische en inhoudelijke kaders, maar geen oog heeft voor de menselijke kant, nuance of context. “… de Belastingdienst is in werkwijze, organisatiestructuur en mentaliteit een sterk inhoudelijk gedreven organisatie. Medewerkers kijken vanuit inhoudelijk en organisatorisch perspectief naar de buitenwereld. Dit leidt ertoe dat fiscaal-juridische normen de meeteenheid zijn voor dossiervorming, informatieverstrekking en de interactie met burgers en bedrijven.”
Aanpak schijnzelfstandigheid: zzp’ers ook de dupe
Ook bij de aanpak van schijnzelfstandigheid merken we dat de Belastingdienst alleen een fiscaal-juridische werkelijkheid ziet, zonder rekening te houden met de menselijke kant van de zorg. Zorgorganisaties en koepels waarschuwen dat de strikte houding van de Belastingdienst gevolgen heeft voor kwaliteit, continuïteit en beschikbaarheid van zorg. Zo melden zorgaanbieders dat er bij bedrijfsbezoeken van de Belastingdienst wordt gesteld dat ingebed werk niet mogelijk is en zzp inzet in bredere zin niet mogelijk zou zijn.
Landelijke koepels van zorgorganisaties: “De Belastingdienst gebruikt in alle gevallen het standpunt dat zzp-inzet zowel intra- als extramuraal niet of vrijwel niet mogelijk is en inzet van de meeste zzp’ers op korte termijn moet worden stopgezet… Bij deze standpuntbepaling maakt de Belastingdienst geen onderscheid tussen intramurale en extramurale zorg. Het standpunt van de Belastingdienst wordt slechts deels gebaseerd op inhoudelijk (holistisch) onderzoek.
De Belastingdienst negeert de context van de kwaliteitswet Wkkgz en bij de beoordeling van de arbeidsrelatie wordt de tweefasenleer zelden meegenomen. De informatievoorziening op www.hetjuistecontract.nl is eenzijdig en gekleurd. Hier is het ministerie van Sociale Zaken op aangesproken via een aangenomen Kamermotie, maar deze wordt tot op heden genegeerd. Selectieve informatie, voorbarige conclusies en een gebrek aan transparantie kenmerken ook op dit dossier de manier waarop de Belastingdienst handelt.
Cultuurproblemen Belastingdienst blijven buiten verkiezingsdebat
Hoewel de Belastingdienst de afgelopen jaren stevig onder vuur ligt vanwege haar rol in de toeslagenaffaire, de aanpak schijnzelfstandigheid en nu opnieuw door het IBTD-rapport, blijven politieke partijen terughoudend in hun verkiezingsprogramma’s. Grote partijen als VVD, CDA, GroenLinks-PvdA en D66 spreken wel over een ‘dienstbare overheid’ en het ‘herstel van vertrouwen’, maar benoemen de Belastingdienst niet expliciet. Politiek Den Haag lijkt de gevolgen binnen de Belastingdienst te herkennen via kamerdebatten, maar kiest er in de praktijk voor om dit onderwerp buiten het verkiezingsdebat te houden.
Zonder betrouwbare Belastingdienst geen vertrouwen in de overheid
Het vertrouwen van burgers in de overheid staat al jaren onder druk, zo blijkt uit het rapport Burgerperspectieven 2025 van het SCP. Een groot deel van de Nederlanders vindt dat de overheid niet transparant genoeg is, onvoldoende luistert en niet pro-actief handelt. Als je naar die resultaten kijkt dan is de rol van de Belastingdienst juist prioriteit. Uit internationaal onderzoek van het samenwerkingsverband OECD – waar Nederland deel vanuit maakt – blijkt dat belastingdiensten een sleutelrol spelen in het bouwen en behouden van vertrouwen in de overheid.
Wanneer bedrijven en burgers ervaren dat de belastingdienst eerlijk, transparant en zorgvuldig werkt, neemt de bereidheid tot naleving toe en groeit het maatschappelijk draagvlak voor beleid. Het tegenovergestelde geldt ook. Een belastingdienst die selectieve informatie verstrekt, dossiers onvolledig aanlevert en vasthoudt aan een juridische tunnelvisie, ondermijnt niet alleen het vertrouwen in de fiscus zelf, maar ook in de overheid als geheel. Het functioneren van de Belastingdienst zou wat ons betreft een politieke topprioriteit moeten zijn. Niet alleen voor een rechtvaardig belastingstelsel en vertrouwen in de overheid, maar ook voor continuïteit en kwaliteit binnen ons zorgstelsel.
