Terwijl vast staat dat een derde van de professionals in de zorg het werk volhoudt als zij flexibel kunnen werken, nam het ministerie dat juist van flexwerk af wil de regie. Het ministerie van VWS heeft de regie op de arbeidsmarkt losgelaten en het ministerie van Sociale Zaken sprong in 2025 in het gat. Via anti-flexbeleid wordt er gestuurd op contractvormen in de zorg die niet werken voor zorgprofessionals zelf. Daarmee verergert het beleid precies de problemen die het zegt op te willen oplossen.
De arbeidsmarkt in de zorg zit al jaren muurvast
Over tien jaar loopt het personeelstekort in de zorg op tot 300.000 mensen, zo kopte de Telegraaf deze maand. Ieder jaar worden er weer nieuwe grote tekorten aangekondigd, maar uiteindelijk gebeurt er niets concreets om de problematiek op te lossen. De arbeidsmarkt in de zorg loopt als gevolg daarvan al jaren vast. Tekorten zijn structureel geworden, uitstroom blijft hoog en maatregelen om de instroom te vergroten leveren weinig op. Steeds opnieuw wordt vastgesteld wat er misgaat, terwijl de uitkomst onveranderd blijft. In dit artikel bespreken wie er achter het stuur zat van de arbeidsmarkt in de zorg – en wie er op dit moment achter het stuur zit. Want hoe kan het dat er de afgelopen jaren veel is onderzocht en geanalyseerd, maar weinig is veranderd? Sterker nog, de ingrepen van dit moment maken de problemen in de zorg alleen maar groter dan ze waren.
Flexibel werken is een coping mechanisme
De arbeidsmarkt in de zorg laat een heel consistent patroon zien. Zorgprofessionals werken steeds minder uren per persoon, zoeken meer autonomie en willen meer regie over hun werkweek. Dit is een terugkerende reactie op de hoge werkdruk, beperkte invloed op het werk en onvoorspelbaarheid van het vaste dienstverband. De ‘flexibele schil’ is om die reden permanent geworden. Als de arbeidsmarkt in de zorg uit 100 professionals zou bestaan, dan werken er 36 daarvan op flexibele wijze. Van uitzendkrachten tot oproepkrachten en van zzp’ers tot aan het nul-uren contract: flex werd een structureel onderdeel van de personele formatie in de zorg. Het gedrag van deze professionals is heel rationeel en voorspelbaar. ‘Als mijn werkgever niet de juiste randvoorwaarden kan bieden, dan moet ik voor mijzelf zorgen’, zo is het beeld. Zo bleek bijvoorbeeld dit jaar dat zelf oproepkrachten in loondienst geen behoefte hebben aan een vast contract. De arbeidsmarkt in de zorg beweegt niet vanuit een persoonlijke voorkeur of opportunisme, maar het zorgstelsel zelf dwingt deze beweging bij professionals af.
Ministerie VWS weet: de zorgprofessional wil flexibel werken
De grote behoefte aan een flexibele manier werken, wordt inmiddels ook expliciet erkend door het ministerie van VWS zelf, zoals onlangs via het Capaciteitsorgaan werd herhaald. In het ‘Capaciteitsplan 2027–2030’ wordt verteld dat zorgprofessionals minder uren willen werken, dat autonomie en flexibiliteit zwaar meewegen in de keuze voor werk en dat uitstroom vóór de pensioengerechtigde leeftijd toeneemt. Het rapport is kristalhelder over het nutteloze doel van eindeloze instroom. “Meer opleiden alleen is onvoldoende” om de tekorten op te lossen, juist omdat het vermijdende gedrag van de professional zelf een steeds grotere rol speelt. De achterdeur staat wagenwijd open.
Het Capaciteitsorgaan wijst op veranderende voorkeuren en het belang van persoonlijke regelruimte. Het feit dat professionals hun inzet aanpassen aan wat zij zelf als haalbaar ervaren, is bekend. Toch blijft de analyse beschrijvend, want het ministerie gaat er niets mee doen. VWS ziet de dynamiek, benoemt de oorzaken en erkent de problemen met instroom en uitstroom, maar grijpt bestuurlijk niet in. Want die rol werd dit jaar beëindigd.
Ministerie VWS gaf regierol op
Het Programma Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn (TAZ) werd beëindigd rond de kabinetswisseling in 2024. In Kamerdebatten gaf toenmalig minister Agema aan dat het programma via het hoofdlijnenakkoord van het nieuwe kabinet werd beëindigd. Daarmee liet het ministerie van VWS de integrale arbeidsmarktaanpak los, ondanks dat de minister stelde dat het “behoud van professionals de topprioriteit” zou worden van haar ministerschap. Feitelijk heeft VWS de regie over de arbeidsmarkt in 2024 opgegeven. Daarmee kwam het stimuleren van andere werkvormen, het vergroten van professionele zeggenschap, het faciliteren van flexibel werken en het ondersteunen van regionale arbeidsmarktexperimenten onder druk te staan. Er kwam geen vervolg voor het een programma voor het behoud van professionals.
Het logische gevolg nu is dat VWS de problemen nog wel analyseert, maar geen bestuurlijke verantwoordelijkheid meer neemt om het gedrag van professionals te beïnvloeden. Vervolgens lag er alle ruimte voor dat andere ministerie om in dat gat te springen.
Ook ministerie SZW weet: zorgprofessionals werken flex
Dat de arbeidsmarkt in de zorg veel behoefte heeft aan flexibele werkvormen, is via een ander onderzoek dit jaar aan het ministerie van Sociale Zaken aangereikt. Uit dat onderzoek bleek dat een aanzienlijk deel van de werkenden in de zorg bewust kiest voor flexibiliteit. Niet uit onzekerheid of een gebrek aan alternatieven, maar vanwege autonomie, regie over werktijden en de mogelijkheid om het werk vol te houden. Dat patroon sluit één op één aan bij wat ook het ministerie van VWS via het Capaciteitsorgaan constateert. Minder uren, meer regelruimte en flexibiliteit zijn bepalend voor het behoud van professionals. Beide ministeries trokken dus vergelijkbare conclusies. Vervolgens zit het verschil vooral in de reactie. Waar VWS de regie over de arbeidsmarkt heeft losgelaten, nam Sociale Zaken die rol over en rolde haar eigen programma uit. Het beleid? Flexibel werken wordt ontmoedigd en het vaste dienstverband is de norm.
Ministerie SZW legt vast dienstverband op
Onder het mom van de bescherming van werkenden voert het ministerie van Sociale Zaken een steeds explicieter anti-flexbeleid door. Het doel is om het vaste dienstverband als norm op te leggen en het idee is dat je alleen dan een stabiele toekomst hebt.
Minister van SZW, in mei ’25 “Als je zeker bent van je inkomen en van je werktijden geeft dat rust. Het schept ruimte om plannen te maken voor de toekomst. Om misschien een huis te kopen of een gezin te stichten. Nederland kent ontzettend veel mensen met een onzeker arbeidscontract, veel meer dan het Europees gemiddelde. Ook wordt er veel via uitzendbureaus gewerkt in Nederland. En we zien dat dit zorgt voor misstanden…”
Dwang richting het vaste dienstverband bestaat niet uit één duidelijke maatregel, maar via een stapeling van flexbeleid. Vage en open normen rondom schijnzelfstandigheid en dreigende handhaving zonder heldere toetsingskaders is in het dossier zzp aan de orde. Uitzenden en detacheren duurder maken, nul-uren en oproepcontracten op termijn verbieden zijn maatregelen aan de andere kant van het spectrum. Het huidige beleid stuurt dus niet op kwaliteit of duurzaam werk, maar op de ‘juiste’ contractvorm. Wat overblijft voor zorgprofessionals is geen keuzevrijheid, maar dwang via het creëren van onzekerheid. Dat beleid staat dus pal tegenover de wens van werkenden in de zorg, in een al zeer krappe arbeidsmarkt.
De arbeidsmarkt in de zorg wordt gestuurd door het verkeerde ministerie
Onder minister Agema heeft VWS zich teruggetrokken uit de regierol op de arbeidsmarkt. Terwijl het ministerie via eigen analyses erkent dat behoud, flexibiliteit en regelruimte cruciaal zijn, wordt daar niet meer op gestuurd. Het vacuüm dat daarmee ontstond, is inmiddels opgevuld door Sociale Zaken. Maar dit ministerie hanteert de polder logica. Het beperken van flex en het opleggen van het vaste dienstverband als norm. Daarmee botst de huidige aanpak frontaal met wat de zorg feitelijk nodig heeft om professionals te behouden. Inmiddels ligt het beleid bij een ministerie dat stuurt op contractvormen, in plaats van duurzame werkomstandigheden. Zolang die ondermijnende aanpak voortduurt, zal de arbeidsmarkt in de zorg verder vastlopen. Niet omdat beleid ontbreekt, maar omdat beleid het tegenovergestelde bereikt van wat de zorg nodig heeft.
