De zorgsector spreekt al jaren af dat een goede werk-privébalans belangrijk is. De cao’s staan vol met afspraken over zeggenschap over het rooster en voorspelbaarheid over wanneer je werkt. Zorgprofessionals in loondienst laten zien dat regie over je tijd nog steeds niet geregeld is. Uit onderzoek naar de werkvorm zzp blijkt dat het op die manier wel lukt. Waarom weten werkgevers regie over je eigen tijd bij een vast dienstverband niet te organiseren?
Wat doe jij precies in deze periode volgend jaar?
We schreven een artikel over hoe het rooster bepaalt of een zorgprofessional in een dienstverband blijft en deden vervolgens een oproep op social media. Hoe voorspelbaar is jouw agenda? De ruim 150 reacties geven een scherp beeld van hoe weinig regie over hun tijd zorgmedewerkers nog steeds hebben.
Er wordt veel voorspelbaarheid vanuit medewerkers gevraagd. Zorgprofessionals vertellen dat zij in september dit jaar al hun zomervakantie van volgend jaar vast moeten leggen. Het nu alvast laten weten wat je met Pasen, Pinksteren, Koningsdag en Hemelvaart in 2027 doet, is een ander sprekend voorbeeld van hoeveel planning er van medewerkers wordt gevraagd. Of het voorbeeld waarbij vakantie sowieso een jaar van tevoren moet worden aangevraagd en dat als er vervolgens iets tussendoor komt, je alsnog pech hebt.
De kristallen bol die van zorgmedewerkers wordt verlangd, blijkt niet wederkerig. Want uit diezelfde reacties komt naar voren dat het rooster tot het laatste moment voor medewerkers zelf onvoorspelbaar blijft. “Niets is ooit zeker in de zorg”, zo lezen we terug. Collega’s vallen uit of vertrekken en medewerkers krijgen te horen dat ze moeten schuiven. “Als je zelf niet gaat schuiven, gaan wij het voor jullie doen”, zo wordt de sfeer vervolgens vanuit de werkgever. Telefoon, werkmail, Whatsapp en ook privémail blijft binnenkomen omdat er gaten in het rooster zijn. Het ondermijnt de regie over je tijd op een wat specifiekere manier dan het veelgehoorde probleem van de ‘werk-privébalans‘.
Geen invloed en geen garanties gaat tegen cao afspraken in
Voor zorgmedewerkers is het een groot probleem dat zij zich wel vooraf moeten vastleggen, zonder dat dit garanties oplevert voor hun agenda. Dat heeft gevolgen voor de levens van de mensen die het werk doen. Iemand die haar rooster pas vier tot zes weken vooraf doorkrijgt, zegt letterlijk dat zij daardoor nauwelijks met vrienden kan afspreken. Er wordt van medewerkers verlangd dat zij hun privé leven soms een jaar moeten plannen, terwijl hun gezin daar helemaal niet in mee kan. Ieder jaar opnieuw begint de stress over de feestdagen al voor de zomer überhaupt start. De tekorten van het rooster sijpelen daarnaast ook de hele week door in de privé sfeer en ook dat levert werkdruk op.
Op al deze problemen beloven de cao’s beterschap. Al jaren. Want volgens de cao zou dit probleem allang niet meer mogen bestaan. Begrippen als ‘voorspelbaarheid’, ‘zeggenschap’, ‘in overleg’, ‘werk-privébalans’ en het recht om onbereikbaar te zijn, werden allang vertaald naar concrete afspraken. In de VVT stond in de cao 2022–2024 al dat het rooster minimaal 28 dagen vooraf moest worden vastgesteld. Eventuele wijzigingen mochten alleen met toestemming van de medewerker zelf. In diezelfde cao werd er zelfs gesproken over een ‘wederkerige arbeidsrelatie’, waarbij het bij de planning geven en nemen is tussen werknemer en werkgever.
De gehandicaptenzorg zit op dezelfde lijn. In de huidige cao staat zelfs letterlijk dat deze afspraken bedoeld zijn om een werk-privébalans te creëren door “regie (grip) op werk- en rusttijden”. De ziekenhuizen gaan nog een stap verder. Sinds 1 juli 2023 moet drie maanden vooruit worden geroosterd. Voor de GGZ en Jeugdzorg gelden overeenkomstige afspraken. De bedoeling van de cao’s komt goed naar voren, maar in de praktijk stapelen zorgmedewerkers teleurstelling op teleurstelling.
Loondienst belooft regie, zzp levert regie
Niet alle zorgmedewerkers accepteren de voortdurende onvoorspelbaarheid en herhaalde loze beloftes vanuit vakbonden en beroepsorganisaties. Het Panteia-onderzoek naar zzp’ers in zorg en welzijn laat zien dat juist regie over je eigen agenda een belangrijke reden is om loondienst te verlaten. De keuze voor zzp hangt volgens Panteia sterk samen met de behoefte aan grip en autonomie. Vooral de mogelijkheid om zelf werktijden en de hoeveelheid werk te bepalen speelt een centrale rol bij de keuze voor deze werkvorm.
Het rapport laat zien dat zzp’ers vaak veel uren maken, maar dat zij het goed volhouden om zij zelf bepalen hoeveel en wanneer zij werken. Panteia merkt expliciet op dat die zeggenschap er zelfs toe kan leiden dat zelfstandigen bereid zijn de impopulaire diensten te draaien. Zolang zij daar zelf de regie over houden. Het verwijt richting zzp’ers dat zij alleen ‘de leuke diensten op de leuke dagen‘ werken is niet aan de orde. Terwijl in loondienst regie over je tijd via de cao’s wordt beloofd, vinden zorgprofessionals die eigen regie binnen het zzp-schap. Het plannen van je eigen leven rondom het rooster van je werkgever kent dus grenzen.
Is de zorgbestuurder wel bij machte?
Er zijn werkgevers in de zorg die het roosteren op orde hebben. De reacties onder onze video’s laten ook zien dat goed roosteren mogelijk is. Voorbeelden waarbij medewerkers drie maanden vooraf weten waar zij aan toe zijn, een vast weekendritme hebben en een vaste vrije dag ingeland krijgen. Tevredenheid over het rooster in de zorg. Het kán. “Bij ons werkt het gelukkig heel fijn met elkaar.” Een vast basisrooster met 70% ritme, aangevuld met diensten bij ziekte en vakantie komt terug als een systeem dat goed werkt. Maar de voorbeelden zijn schaars en dat is bijzonder wat je zou toch urgentie op dit onderwerp verwachten.
Als je cao afspraken hebt die laten zien wat de bedoeling is en als er werkgevers zijn die het wel regelen, waarom gebeurt het dan niet? Als je weet dat zorgmedewerkers uitstromen of ziek worden als je het níet regelt, waarom regel je het dan niet? De vraag is of zorgbestuurders bij machte zijn om een gezonde, ritmische planning te organiseren voor ‘hun’ medewerkers. Als goed werkgeverschap voor een belangrijk deel neerkomt op zoiets overzichtelijks als een voorspelbaar rooster, welke consequentie hangen we dan aan het jarenlang niet uitvoeren van de cao afspraken? Het blijkt tot nu toe makkelijker om te wijzen naar die vervelende zzp’ers, of die onbeheersbare krapte op de arbeidsmarkt, dan je rol te pakken. Terwijl uiteindelijk de belangrijkste interventie voor behoud gewoon binnen je eigen organisatie op tafel ligt.
