De Nederlandsche Bank waarschuwt dat Nederland door vergrijzing steeds afhankelijker wordt van productiviteit per werkende. Terwijl arbeid slimmer en flexibeler moet worden ingezet, drukt Den Haag juist flexibiliteit uit de arbeidsmarkt.
DNB: welvaart afhankelijk van slimme inzet werkenden
De De Nederlandsche Bank (DNB) waarschuwt dat de toekomstige welvaart van Nederland afhankelijk is van hoe slim werkenden worden ingezet. Door vergrijzing groeit het aantal werkenden nauwelijks meer. De klassieke motor van economische groei – meer werkenden, meer uren – komt tot stilstand. Ook de tijd waarin welvaart automatisch meegroeit met het aantal gewerkte uren is daarmee voorbij. DNB stelt dat er veel productiviteit verloren gaat aan taken die weinig bijdragen aan de kern van het werk.
Dit leidt tot harde conclusies. Als arbeid schaars wordt, kun je je niet meer permitteren dat werkenden inefficiënt worden ingezet. Productiviteit moet omhoog. Niet door harder te werken, maar door arbeid beter te organiseren zodat het meer oplevert. Door de vergrijzing wordt Nederland steeds afhankelijker van de productiviteit per werkende. Deze boodschap van DNB kwam vorige week via BNR Nieuwsradio aan de orde, maar is sinds 2022 onderdeel van hun analyse van de Nederlandse economie.
Ondertussen legt Den Haag duur en rigide vast dienstverband op
Sinds diezelfde 2022 zet Den Haag steeds harder in op het terugdringen van flexibele werkvormen en het afdwingen van het vaste dienstverband als norm. Die lijn begon eerder met de ‘Wet arbeidsmarkt in balans‘ en wordt inmiddels opgevolgd door de ‘Wet meer zekerheid flexwerkers‘. Dit leidt tot dwang naar vaste contracten en het afschaffen van oproepconstructies en nul-uren. Ook hebben we te maken met het ontmoedigen van de werkvorm zzp door de ‘handhaving op schijnzelfstandigheid‘, dat inmiddels de brede groep zzp’ers raakt. Tenslotte is ook uitzenden en detacheren per 1 januari dit jaar duurder gemaakt.
Wat betekent dit alles voor de praktijk?
Werkgevers worden steeds meer belemmerd in de mogelijkheid om flexibele arbeid in te kopen. Daarnaast kampen werkgevers met torenhoge kosten en risico’s van vast werkgeverschap. Organisaties zoals VNO-NCW en MKB-Nederland klagen hier al jaren over. ‘Minder flex’ wil dus niet direct zeggen ‘meer vast’. Werkenden krijgen steeds minder mogelijkheden om een werkvorm te vinden waarbij zij kunnen werken zoals ze willen. Er is minder keuzevrijheid en je kunt daardoor een minder goede koppeling maken met privé. Flexibiliteit wordt niet alleen ontmoedigd, maar feitelijk uit de arbeidsmarkt gedrukt. Precies in dezelfde jaren waarin DNB waarschuwt dat arbeid slimmer en productiever moet worden ingezet.
In een economie waarin arbeid schaarser wordt en productiviteit steeds bepalender is voor welvaart, ligt het beperken van die bewegingsruimte niet voor de hand.
Hoe je werkenden bij laat dragen aan productiviteit
In plaats van de mantra om één werkvorm heilig te verklaren, zou je je de vraag kunnen stellen hoe je werkenden zoveel mogelijk laat bijdragen aan productiviteit. Mits je welvaart in Nederland prioriteit vindt hebben. DNB benadrukt dat werkenden op de juiste plek, op het juiste moment en onder de juiste omstandigheden de ruimte moeten krijgen. Dat argument komt niet uit de lucht vallen, maar is aangetoond door internationale en nationale onderzoeksinstituten. Het faciliteren van werkenden blijkt een belangrijke motor achter productiviteitsgroei.
De juiste arbeid op de juiste plek
Als arbeid niet vrij kan bewegen, daalt de effectiviteit van de inzet van werkenden. De OECD wijst op het belang van de juiste arbeid op de juiste plek. Productiviteitsgroei ontstaat doordat werkenden kunnen bewegen naar plekken waar hun arbeid meer oplevert. “Growth-enhancing job reallocation” heet dat en is hét mechanisme voor productiviteit. Landen waarin werkenden makkelijker van baan, sector of contractvorm kunnen wisselen, realiseren aantoonbaar hogere productiviteitsgroei.
“Job-to-job mobility is a key driver of overall growth” – OECD Employment Outlook 2025
Meer autonomie en regie = meer productiviteit
CBS en TNO lieten al eerder zien dat beleefde autonomie een directe rol speelt bij de inzet van werkenden. Zelfstandigen ervaren meer invloed op hun werk, meer regie over hun tijd en meer controle over de inhoud van hun arbeid. Dit leidt tot meer motivatie en betrokkenheid en dat zijn weer factoren die direct samenhangen met productiviteit. Werkenden die hun werk kunnen organiseren op een manier die bij hen past, maken meer van werk. Dwing je werkenden tot een vaste manier van werken, dan beperk je indirect ook de productiviteit.
“Werkstress is een serieuze bedreiging voor de duurzame inzetbaarheid van medewerkers.” – TNO over arbeidsbelasting
Flexibele arbeidsparticipatie leidt tot productiviteit
SEO Economisch Onderzoek berekende dat zzp’ers in de zorg in 2023 een maatschappelijke waarde toevoegden van circa € 0,5 tot € 1,5 miljard. Die maatschappelijke waarde ontstond door hogere arbeidsparticipatie, extra zorgproductie en lagere kosten rond verzuim, uitval en verloop. SEO concludeerde dat een deel van deze zorgprofessionals zonder de werkvorm zzp minder of helemaal niet in de zorg zou werken.
Een jaar later zou de handhaving tegen zzp’ers van start gaan. Vanaf volgend jaar moeten oproep- en nuluren contracten verdwijnen. Flexibele werkvormen in de zorg belemmeren, leidt tot een terugval van de beschikbare arbeid in de zorgsector. Dit zet de productiviteit onder druk. In een sector waar de vraag naar arbeid door vergrijzing explosief stijgt, zou behoud en het faciliteren van werkenden economische noodzaak moeten zijn.
“Tekorten in sectoren als zorg en onderwijs hebben directe maatschappelijke gevolgen, zoals langere wachttijden.” – De Nederlandse Bank
Economische zaken of Sociale Zaken?
Terwijl DNB waarschuwt dat Nederland steeds afhankelijker wordt van de productiviteit per werkende, verkleint het beleid juist de mogelijkheden om productiviteit te vergroten. Dit wordt veroorzaakt doordat DNB naar arbeid kijkt als motor achter de economie. Den Haag kijkt vooral naar arbeid als juridisch en sociaal vraagstuk.
Nederland heeft een flexibele arbeidsmarkt nodig, maar Den Haag perkt de flexibiliteit juist fors in. Dat is de tegenstelling van het huidige arbeidsmarktbeleid van dit moment. Terwijl De Nederlandsche Bank waarschuwt dat arbeid schaarser wordt en productiviteit steeds bepalender wordt voor onze welvaart, beweegt beleid juist richting het tegenovergestelde. Meer vaste werkvormen, meer vaste structuren en minder bewegingsruimte voor werkenden en werkgevers.
Dit spanningsveld is niet nieuw. Al in 2020 waarschuwde de commissie-Borstlap in het rapport In wat voor land willen wij werken? dat de manier waarop arbeid in Nederland is georganiseerd onvoldoende bijdraagt aan de “wendbaarheid en productiviteit van onze economie”. Volgens Borstlap sloten de bestaande regels steeds slechter aan op de veranderende economie. Het werd voor werkenden steeds moeilijker om zich aan te passen aan nieuwe omstandigheden. Vijf jaar later lijkt die waarschuwing alleen maar relevanter geworden, omdat flexibele mogelijkheden verder zijn ingeperkt.
Tegelijkertijd neemt de druk op sectoren zoals de zorg alleen maar verder toe. Juist in die sector is arbeid nauwelijks te automatiseren en hebben personeelstekorten dus directe maatschappelijke gevolgen. Een verpleegkundige kun je nu eenmaal niet opschalen. De vraag is niet alleen hoe Nederland productiever wordt, maar vooral of er beleid komt dat dit gaat mogelijk maken. Wat weegt zwaarder? De politieke mantra dat het vaste dienstverband de norm moet zijn, of de economische noodzaak om arbeid zo productief mogelijk in te zetten?
