De uitspraak van de Hoge Raad bevestigt dat de arbeidswet niet geschikt is om groepen zzp’ers collectief te beoordelen. De Belastingdienst, vakbond en beleidsmakers kunnen zzp’ers niet zomaar als groepen ‘schijnzelfstandigen’ wegzetten op basis van sector, beroep of tarief.
‘Grote groepen schijnzelfstandigen’
We laten een periode van grote verwijten aan het adres van zzp’ers achter ons. Zo’n 2,5 jaar geleden stelde toenmalig SZW minister van Gennip dat ‘elke zzp-er mogelijk schijnzelfstandig was. Ze zaten in ‘alle inkomensgroepen en alle sectoren’. Dat de minister niet kon bewijzen hoeveel schijnzelfstandigen er waren en in welke sectoren ze precies zaten, deed er niet toe. Het verwijt werd herhaald en herhaald en daarmee werd het langzaam werkelijkheid. In de zorg liepen de percentages schijnzelfstandigheid op tot maar liefst 95%, aldus Randstad. Het beeld ontstond dat er op basis van een sector (‘zorg’) of een bepaalde beroepsgroep (‘pakketbezorgers’) een uitspraak gedaan kon worden over ‘groepen schijnzelfstandigen’. Daarnaast speelde de discussie over het tarief. Alleen bij bepaalde tarieven zou je kunnen spreken van ‘echte ondernemers’. Een onderwerp dat een eigen leven ging leiden met het ‘minimumtarief’ van € 33 per uur. Ook dit was een manier waarop je ‘groepen schijnzelfstandigen’ zou kunnen scheiden van ondernemers. Maar ook daar stak de Hoge Raad een stokje voor. Waar is het idee van het bij elkaar rapen van groepen zzp’ers ontstaan?
De wet DBA: groepen opdrachtnemers in één keer controleren
De wet DBA is vermoedelijk de oorsprong van de ‘groepen zzp’ers’ aanpak. De wet was als instrument bedoeld om de arbeidsrelatie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer te kunnen beoordelen. De wet DBA is de opvolger van de Verklaring Arbeidsrelatie (VAR). Bij de VAR-verklaring had de opdrachtgever nog een vrijstelling bij inhuur. Je kon bij een zzp’er met een VAR-WUO als opdrachtgever niet geconfronteerd worden met naheffingen en boetes. Bij de wet DBA was die vrijstelling er vanaf. Opdrachtgevers begonnen zich vervolgens zorgen te maken over de arbeidsrelatie. De handhaving op schijnzelfstandigheid ging er na politieke druk vanaf in 2016. Inmiddels zitten we met een meer actieve handhaving in eenzelfde bezorgde arbeidsmarkt als in 2016.
Een belangrijk punt dat bij de Wet DBA niet vaak benoemd wordt, is dat de Belastingdienst voor het eerst (!) de mogelijkheid kreeg om opdrachtgevers te bezoeken. De verschuiving van de VAR naar DBA, bracht ook een verschuiving van zzp’er naar opdrachtgever. De wet DBA veroorzaakte dat de Belastingdienst niet langer per zzp’er de deur langs moest, maar nu ‘groepen zzp’ers’ kon beoordelen via een bezoek aan de opdrachtgever. De opdrachtgever werd bevraagd op de contractuele relatie met zzp’ers (meervoud) en vervolgens kon er op die manier iets gezegd worden over de arbeidsrelatie met die zzp’er(s). Je kon dus ‘groepen zzp’ers’ in één keer controleren. Zo was de gedachte.
De Hoge Raad: alle omstandigheden tellen mee per opdracht
De Hoge Raad heeft laten zien dat de aanpak van het groepsgewijs controleren van groepen zzp’ers niet op gaat. Althans, misschien in het voorbeeld van pizzabezorgers (Deliveroo) wel, maar voor taxi chauffeurs (Über) alweer niet. Je kunt in ieder geval niet stellen dat als een zzp’er ingebed werk doet, er dús sprake is van schijnzelfstandigheid. Je kunt ook het zelfstandig ondernemerschap binnen de huidige arbeidswet niet verkleinen.
De Hoge Raad:
- Een ondernemende taxichauffeur die via Über werkt, zou buiten dienstverband kunnen werken binnen die autorit;
- Een niet-ondernemende taxichauffeur die via datzelfde Über werkt, zou binnen dienstverband kunnen werken tijdens diezelfde autorit.
Wat kwam niet ter sprake in de uitspraak van de Hoge Raad? Een uitspraak over het uurtarief. De Hoge Raad heeft duidelijk gemaakt dat ondernemerschap niet alleen afhankelijk is van inkomen, maar van meerdere factoren. Het beeld dat je alleen met een minimumtarief van € 33 per uur echt ondernemer kan zijn, is dus eveneens niet juridisch bewezen.
Huidige arbeidswet is ongeschikt voor het beoordelen van groepen zzp’ers
De uitspraak van de Hoge Raad laat wat ons betreft zien dat het niet lukt een groep zzp’ers (taxichauffeurs) samen te vegen en daar iets over te zeggen. Je kunt ook niet de ‘taxibranche’ als een ‘risicosector’ aanmerken. Iets dat de zorgsector voortdurend overkomt. Over het tarief van de taxichauffeur werd niet eens gesproken door de Hoge Raad, laat staan dat je kunt zuiver sturen op een ‘minimumtarief’. Het heeft dus geen nut om Über te bezoeken als Belastingdienst, om vervolgens over ‘alle chauffeurs’ iets te zeggen. De Hoge Raad laat zien dat het op die manier niet werkt.
Alle feiten en omstandigheden per opdracht zijn van belang, net als het ondernemerschap van de zzp’er zelf. Dit betekent dat bij de beoordeling van arbeidsrelaties voor 100 zzp’ers, die gemiddeld vijf opdrachtgevers per persoon hebben, in totaal 500 afzonderlijke controles nodig zijn om volledig vast te stellen of er sprake is van ‘schijnzelfstandigheid’. We hebben geen 100 zzp’ers in Nederland, maar 1,7 miljoen. 42% van de zzp’ers had in 2024 10 of meer opdrachtgevers (CBS). De wet DBA maakt het niet mogelijk om ‘groepen’ zzp’ers te beoordelen. Het zelfstandig ondernemerschap blijft er bij ieder individueel geval toe doen. De huidige arbeidswet leent zich niet voor een ‘aanpak op schijnzelfstandigheid’, zo blijkt nu.
Vakbond FNV: huidige arbeidswet duidelijk genoeg, ‘verder met VBAR‘
Het grootste struikelblok voor een modernisering van de arbeidswet is de vakbond en ex-vakbondsleden die binnen de politiek actief zijn. Goed vertegenwoordigd binnen de Sociaal Economische Raad (SER), houdt de FNV ook nu nog vast aan de arbeidswet uit 1907. Op het moment dat de VVD aangeeft dat het tijd wordt voor een nieuwe wet, noemt de FNV dit ‘ongeloofwaardig‘. Thierry Aartsen moet volgens de FNV ‘niet lopen miepen dat de wet DBA niet duidelijk genoeg is’. Want de wet DBA zou volgens de FNV meer dan genoeg duidelijkheid bieden. De FNV vindt daarbij steun van GroenLinks – PvdA, via Kamerlid Mariëtte Patijn. Zij zat bijna 30 jaar bij diezelfde vakbond FNV en heeft zich inmiddels genesteld in de politiek. Waar zij het FNV standpunt blijft brengen. De wet VBAR zou wat haar betreft ingevoerd moeten worden omdat het ‘helderheid aan opdrachtgevers en opdrachtnemers geeft‘.
Het probleem voor de vakbond en Kamerleden zoals Patijn wordt inmiddels dat schijnzelfstandigheid niet aan te pakken is met de huidige arbeidswet. Het concept van de VBAR ging uit van een werkelijkheid die er niet is: ‘inbedding’ is niet dominant bij de beoordeling van de arbeidsrelatie. De wet DBA maakt het niet mogelijk voor de Belastingdienst om groepen zzp’ers over eenzelfde kam te scheren. Daarmee zit de Belastingdienst met een onuitvoerbare taak en kan het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) terug naar de tekentafel. Ondertussen moet het 17 koppige bestuur van de FNV plaats maken. Misschien ontstaat er eindelijk ruimte voor daadwerkelijke hervormingen op de arbeidsmarkt.
Update: op 3 april 2025 presenteerden VVD, D66, CDA en SGP hun initiatiefwetsvoorstel voor de Zelfstandigenwet.
