In 2021 waarschuwden de onderzoekers van Panteia voor oplopende werkdruk, personeelstekorten en onvoldoende duurzame inzetbaarheid van vaste medewerkers. Vijf jaar later laten cliënten, zorgmedewerkers en bestuurders in de Gehandicaptenzorg zien dat vrijwel alle voorspellingen zijn uitgekomen.
De crisis in de gehandicaptenzorg
Recent raakten de signalen vanuit de Gehandicaptenzorg weer volop de media. Cliënten en naasten zijn het erover eens dat de kwaliteit en veiligheid van zorg steeds verder onder druk staat. Een onderzoek van Ieder(in) liet zien dat mensen met een beperking vaker noodgedwongen op bed liggen en minder vaak worden gedoucht. De begeleiding schiet tekort en fouten komen steeds vaker voor. Ook geven naasten aan dat zij steeds vaker zelf moeten bijspringen om de zorg op orde te houden. Nieuwsuur schetste een beeld waarbij cliënten steeds minder vaste begeleiders hebben, het personeelsverloop toeneemt continuïteit van zorg onderbroken wordt. De Telegraaf schrijft vandaag over de schrijnende gevolgen van de zzp-stop in de GHZ voor cliënten en hun familie.
De burger ziet het graag anders voor de Gehandicaptenzorg. Uit onderzoek dat door Skipr werd aangehaald blijkt dat een grote meerderheid van de Nederlandse bevolking de Gehandicaptenzorg belangrijk vindt en van mening is dat deze meer waardering verdient. Juist een sector die op brede waardering kan rekenen vanuit burgers, kampt al jaren met een gebrek aan randvoorwaarden. Hoe is het mogelijk dat een crisis die vijf jaar geleden werd voorspeld zich precies zo heeft kunnen voltrekken?
Waarschuwing uit 2021 blijkt pijnlijk precies
In juli 2021 publiceerde Panteia de Sectoranalyse Gehandicaptenzorg. Daarin werd geconcludeerd dat veel instellingen kampten met personeelstekorten en dat het ziekteverzuim fors boven het Nederlands gemiddelde lag. Landelijk verzuim voor de sector lag op 7.3% in 2021 en is inmiddels opgelopen tot een record van 9.2%. Een stijging van 25%.
Destijds gaf 40% van de medewerkers aan dat de werkdruk (veel) te hoog was en 72% had te maken had met verbale agressie . 16% van de medewerkers in de Gehandicaptenzorg voelde zich opgebrand door het werk. De onderzoekers gaven destijds al aan dat werkgevers vooral communiceerden over duurzame inzetbaarheid, maar weinig concrete maatregelen troffen om dat bereiken.“De knelpunten blijven bij ongewijzigd beleid de komende vijf jaar en daarna bestaan.”
Voorspelling uit 2021 versus de praktijk in 2026
Welke ontwikkelingen van dit moment passen bij de voorspellingen in 2021?
- De werkdruk lag in 2021 al te hoog en cliënten kregen de afgelopen vijf jaar steeds minder begeleiding;
- De personeelstekorten namen inderdaad toe en het aantal vaste gezichten voor bewoners is afgenomen;
- Het ziekteverzuim lag destijds al hoog en inmiddels leidt dit tot nog meer personeelswisselingen;
- De duurzame inzetbaarheid van professionals staat meer onder druk en inmiddels zijn er meer fouten en onveilige situaties;
- ‘Bij ongewijzigd beleid blijven de knelpunten bestaan‘ toen, naar nu: ‘kwaliteit van zorg is door kritische ondergrens gezakt‘.
De crisis in de Gehandicaptenzorg is dus niet onverwacht, maar werd voorspeld.
Zzp doorstrepen leidde tot problemen bij meest complexe zorg
Ook de Benchmark Langdurige Zorg 2026 van BDO laat zien dat de onderliggende problemen in de Gehandicaptenzorg verder zijn toegenomen. Volgens BDO verlieten ongeveer 2.000 zelfstandigen de sector nadat de inzet van zzp’ers werd teruggedrongen en neemt de druk op de overblijvende medewerkers verder toe. Omdat deze zzp’ers in de zorg vaak op de (zeer) complexe hulpvragen werd ingezet, staan juist de zwaarste vormen van zorg aan mensen met een handicap onder druk.
Theo van Uum, voorzitter van Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) – “Vooral in de meest intensieve zorg is het … moeilijker daarvoor vast personeel te vinden.’’
De zwaarste zorgprofielen blijven ook in de toekomst sterk afhankelijkheid van gespecialiseerd flexibel personeel, zo geven de onderzoekers van BDO aan. De landelijke zorgkoepel voor de Gehandicaptenzorg voorspelde eind vorig jaar dat de gehandicaptenzorg omvalt zonder zzp’ers. Toch stoomde het ministerie van SZW en de Belastingdienst door met hun handhaving op zzp’ers. BDO relateert het ontbreken van die professionals inmiddels aan het ontbreken van veiligheid van zorg in de Gehandicaptenzorg.
Arbeidsmarktproblemen: focus op symptomen, geen aanpak van de oorzaak
De sector liet in 2021 al zien dat de grootste risico’s niet lagen bij zzp’ers, maar bij oplopende werkdruk, hoog ziekteverzuim en onvoldoende behoud van ervaren professionals. Vijf jaar later is die ontwikkeling onder druk van het beleid tegen zzp’ers in de zorg verder geëscaleerd. De rapporten van Ieder(in), BDO en de artikelen van Nieuwsuur en de Telegraaf beschrijven ieder vanuit een ander perspectief dezelfde werkelijkheid. Cliënten merken de gevolgen van een arbeidsmarkt die steeds verder onder druk is komen te staan.
Dat maakt de afgelopen vijf jaar ook politiek relevant. Het debat ging vooral over schijnzelfstandigheid, het terugdringen van zzp’ers en het ‘vaste dienstverband als norm’. Er was veel minder aandacht voor de vraag hoe professionals willen blijven werken in de gehandicaptenzorg. Juist daar ging de analyse van Panteia in 2021 over, maar die werd vakkundig genegeerd.
Uit onderzoek blijkt dat Nederlanders de gehandicaptenzorg belangrijk vinden en dat deze meer waardering verdient. Het tegenovergestelde werd werkelijkheid. Als de werkomstandigheden niet verbeteren, zullen personeelstekorten, kwaliteitsproblemen en meer afhankelijkheid van mantelzorg zich herhalen. De gehandicaptenzorg laat zien dat het aanpakken van een personeelstekort uiteindelijk niet begint bij de vraag welke werkvorm passend is, maar bij de vraag waarom steeds minder mensen het werk willen blijven doen in loondienst.
