De ironie van de Zelfstandigenwet is dat hij geen antwoord geeft op de vraag wie zelfstandig ondernemer is. Wat de wet wél doet, is een veilige route bouwen voor opdrachtgevers en opdrachtnemers die vooraf zekerheid willen dat een opdracht buiten dienstverband kan worden uitgevoerd. Juist daarom is de teleurstelling onder zzp’ers begrijpelijk, maar is het de vraag of het verwerpen van de wet zelf verstandig is.
In het kort
- De naam ‘Zelfstandigenwet’ suggereert dat het een wet is over zelfstandigen;
- Maar de wet regelt vooral een veilige arbeidsrelatie voor opdrachtgevers;
- Veel zelfstandig ondernemers zijn teleurgesteld, want de wet biedt hen geen zekerheid;
- Dat is te begrijpen, want minister Aartsen beloofde twee dingen, niet één;
- Is het verstandig om je te verzetten tegen de Zelfstandigenwet, of moet hij steun krijgen?
De Zelfstandigenwet lost de belofte van Aartsen maar deels in
Minister Aartsen beloofde voor zowel opdrachtgevers áls zelfstandig ondernemers met oplossingen te komen. “Na jaren van onduidelijkheid en onnodige terughoudendheid bij opdrachtgevers moet de nieuwe Zelfstandigenwet zorgen voor meer rust en vooral duidelijkheid onder zelfstandigen en opdrachtgevers“, zo valt op de website van de Rijksoverheid te lezen. Aartsen lost met de Zelfstandigenwet een belofte in voor opdrachtgevers, maar voor zelfstandigen ligt dat anders.
Want Aartsen beloofde eerder “wettelijke erkenning te geven aan zelfstandig ondernemers” en “de fundamentele vraag te beantwoorden wanneer je een zelfstandig ondernemer bent”. Het is inmiddels duidelijk dat de Zelfstandigenwet dat niet regelt. De Zelfstandigenwet regelt voor opdrachtgevers wél zekerheid over de arbeidsrelatie, mits de opdrachtnemer aan een aantal eisen voldoet. De rechtspositie voor de zelfstandige ondernemers wordt niet geregeld. De titel ‘Zelfstandigenwet’ is daardoor verwarrend. Het had beter ‘Arbeidsrelatiewet’ kunnen heten.
Hoe de Zelfstandigenwet werkt en niet werkt
De Zelfstandigenwet doet een aantal dingen wel en een aantal dingen niet.
- De wet biedt duidelijkheid over wanneer een zzp opdracht in de ‘veilige haven’ valt;
- De garantie ‘geen dienstverband’ geldt voor de arbeidsrelatie van die ene opdracht;
- Dit zegt weinig over het zelfstandig ondernemerschap van de zzp’er;
- Ook is het mogelijk dat bij dezelfde zzp’er de ene opdracht in de veilige haven valt en een andere niet;
- De Zelfstandigenwet bepaalt dus niet wie zelfstandig ondernemer is, maar oordeelt over een concrete opdracht.
Eigen positie voor zelfstandig ondernemers kwam er niet
Via de honderden reacties op de internetconsultatie komt de teleurstelling van zzp’ers goed in beeld. Zij hadden een wet voor zelfstandigen verwacht, met die beloofde wettelijke erkenning voor zelfstandig ondernemers. “De wet richt zich vooral op de afbakening: wanneer is iemand géén werknemer?”, zo merkt een van de respondenten op. Zelfstandigen zoeken al jaren erkenning van wie zij als ondernemer zijn, terwijl de Zelfstandigenwet vooral antwoord geeft op het werken buiten dienstverband per opdracht. Je zou de Zelfstandigenwet kunnen zien als een ‘rechtsvermoeden van géén werknemerschap’: het spiegelbeeld van het rechtsvermoeden van werknemerschap bij een uurtarief van € 38 aan de onderkant van de arbeidsmarkt.
Twee discussies lopen voortdurend door elkaar heen
De discussie over een veilige arbeidsrelatie per opdracht is een totaal ander discussie dan de positie van zelfstandig ondernemers. Toch lopen de twee discussies voortdurend door elkaar heen. Dit wordt onder meer duidelijk via dit overzichtsartikel van ZiPconomy. Zo waardeert zzp belangenorganisatie VZN de “erkenning” van zelfstandigheid, maar geeft zij aan dat de veilige haven te smal blijkt omdat veel “echte ondernemers” er niet in komen. VZN maakt daarmee van de veilige haven een soort toets voor echte ondernemers. Dat is de veilige haven niet. Een zelfstandig ondernemer kan buiten de veilige haven vallen en juridisch nog steeds als zelfstandige werken.
ZZP Nederland prijst Aartsen voor “duidelijkheid voor zelfstandigen en opdrachtgevers”, wat van toepassing is op de arbeidsrelatie per opdracht. Om vervolgens ook de “erkenning van zelfstandig ondernemerschap” te waarderen, waar geen sprake van is. De Zelfstandigenwet geeft een wettelijke route naar zekerheid over een arbeidsrelatie. Dat is niet hetzelfde als het erkennen van iemands positie als zelfstandig ondernemer. Door die twee in één zin te noemen, wordt het voor zzp’ers lastig om te begrijpen wat de wet nu werkelijk doet. Een webinar over de Zelfstandigenwet laat de verwarring ook goed zien. Eerst wordt gezegd dat de wet ondernemers probeert te “definiëren”, om het enkele minuten later wel goed uit te leggen. Nee, de Zelfstandigenwet ‘definieert’ zelfstandig ondernemers niet.
De uitingen van minister Aartsen zelf, helpen de discussie vervolgens ook niet. “Afgelopen jaren is er te veel onduidelijkheid en onzekerheid geweest bij zzp’ers en opdrachtgevers. En dat ging eigenlijk over een simpele vraag: hoe kan ik nou met of als zzp’er werken? En de nieuwe wet gaat daar antwoord op geven.” Dat klopt niet helemaal. De Zelfstandigenwet gaat wel in op hoe je ‘met’ een zzp’er buiten dienstverband werkt. De wet regelt niet wanneer je ‘als’ persoon definitief als zelfstandig ondernemer wordt erkend.
Oude pijn onder zzp’ers komt los
De boosheid in de reacties op de internetconsultatie gaat niet alleen over hoeveel opdrachtgevers er zouden moeten zijn, welke voorzieningen passend zijn of kritiek op het uurtje-factuurtje model. Als je goed leest, komt oude pijn onder zzp’ers door jaren aan repressief beleid los. De werkvorm zzp wordt nu bijna twee jaar actief ontmoedigd, door te handhaven zonder duidelijkheid vooraf te geven. Dit heeft veel zelfstandig ondernemers hard geraakt. Maar daarvoor was er al de afbouw van de zelfstandigenaftrek, de mkb-winstvrijstelling en sinds kort het doorstrepen van de startersaftrek. Het afschaffen van de Fiscale Oudedagsreserve (FOR) en de op handen zijnde verplichte AOV voor zzp’ers zijn andere voorbeelden waaruit blijkt dat er structureel beleid wordt gevoerd tegen zelfstandigheid.
Dus zijn er reacties zoals “helaas weer geen oplossingen” en “ik ben moegestreden”. De frustratie gaat daarmee niet alleen over deze Zelfstandigenwet. Het gaat over het gevoel dat de overheid jarenlang stap voor stap voordelen en zekerheden voor ondernemers heeft afgebouwd, terwijl de beloofde heldere positie van de zelfstandig ondernemer nog steeds ontbreekt. In dat opzicht heeft minister Aartsen dus veel vertrouwen gekregen en maakte hij keer op keer grote beloftes. Waarbij nu blijkt dat de Zelfstandigenwet niet over zelfstandig ondernemers gaat.
Is verzet tegen de Zelfstandigenwet verstandig?
De Zelfstandigenwet regelt lang niet alles wat zelfstandigen hadden gehoopt. Dat klopt. Is vervolgens de wet compleet afwijzen verstandig? Want wat is het alternatief? Blijven we bij de rechterlijke uitspraak-voor-uitspraak holistische toets? Komt het ministerie van SZW met een nieuwe variant op de ‘inbedding = dienstverband‘ VBAR? Of komt er helemaal geen wettelijke veilige haven meer en blijven opdrachtgevers zwemmen in de angst en onzekerheid die de handhaving oproept?
Als je de Zelfstandigenwet als een wet ziet die de positie van zelfstandig ondernemers moet regelen, raak je teleurgesteld. Als je de wet ziet als iets dat wat meer duidelijkheid vooraf regelt voor de arbeidsrelatie, dan is het een wettelijke route die zou kunnen werken. Want het is een forse breuk met de eerdere beleidslijnen. De eerdere SZW koers was erop uit om de zelfstandige zoveel mogelijk in het hokje van een werknemer te plaatsen. Deze minister heeft een opt-out voor het dienstverband gecreëerd.
Ook als je de Zelfstandigenwet als route zou volgen, dan is er nog steeds veel kritiek van toepassing. Want de selectiecriteria voor de veilige haven per zzp opdracht zijn discutabel. Hoe werkt het dan precies met drie opdrachtgevers, voorzieningen, uurtarieven, tijdelijke inzet en ondernemersrisico? Maar kritiek op de Zelfstandigenwet is wat mij betreft iets anders dan het hele concept te verwerpen.
De Zelfstandigenwet is niet de oplossing waar zelfstandigen op hoopten. De belofte van minister Aartsen aan zelfstandig ondernemers blijft dus openstaan. De vraag is of de frustratie daarover ook het spreekwoordelijke kind met het badwater weg moet gooien. Een wet die de opdrachtgever comfort biedt, zou indirect een groep zzp’ers kunnen helpen. Dat is meer dan nu geregeld is, maar minder dan is beloofd.