Het personeelstekort in de zorg is de motor achter het personeelstekort in de zorg. Zorgopleidingen beperken de instroom omdat er te weinig stagebegeleiders zijn. Die zijn er niet, omdat de werkdruk door het personeelstekort te hoog is. Het gevolg is voorspelbaar: minder instroom, terwijl de uitstroom doorgaat. En dus groeit het tekort verder.
Studentenstop door personeelstekort
Scholen zetten een studentenstop op verschillende zorgopleidingen, omdat er onvoldoende stagebegeleiders zijn in de praktijk. De animo voor een zorgopleiding is er wel degelijk, maar het aantal stageplekken blijft achter vanwege het personeelstekort. Een item bij Nieuwsuur (vanaf minuut 21.20), laat zien dat studenten worden geweigerd terwijl de personeelstekorten in de zorg juist oplopen. Of eigenlijk omdat het personeelstekort in de zorg oploopt. Ervaren zorgprofessionals zijn steeds minder in staat om nieuwe mensen te begeleiden, omdat de werkdruk te hoog is.
In het item van Nieuwsuur reageert onderwijs minister Letschert met ‘structurele financiering’ voor studenten die een stageplek nodig hebben.
De vraag is hoe geloofwaardig dat is. Want in 2017 berichtte Nieuwsuur over exact hetzelfde mechanisme en sindsdien is dat mechanisme niet opgelost. Destijds ging het om een groeiend tekort aan verpleegkundigen, voldoende studenten die willen instromen, maar toch een studentenstop door een gebrek aan stageplaatsen. Geen verbetering, terwijl het aantal vacatures fors opgelopen is tussen 2017 en 2026. Omdat de vergrijzing juist druk zet op MBO beroepen in de zorg. Hoe vervelend vindt het kabinet een tekort aan opleidingsplekken werkelijk?
Sinds 2022 is beperken van instroom een doel
In een Kamerbrief over de Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg uit 2022, wordt duidelijk dat de instroom in de zorg beperkt moet worden. De groei naar 1 op de 4 werkenden in de zorg in 2040 moet worden voorkomen. Daarmee werd voor het eerst een grens gesteld aan hoeveel mensen er in de sector mogen werken. Tegelijkertijd belooft diezelfde brief dat er “voldoende opleidingsplaatsen, goede stage- en opleidingsplekken met goede begeleiding en met aandacht voor een veilig leerklimaat” moet zijn.
Een tegenstelling, zo blijkt nu. De rem op personele groei is wél beleid geworden en daar wordt inmiddels ook op gestuurd. De lobby voor een krappe arbeidsmarkt in de zorg is in volle gang. Door de personele krapte kunnen teams hun stagiaires niet meer opvangen en kunnen opleiders daar dus niet op werven. De beperking van personele groei wordt werkelijkheid, terwijl de toezeggingen om nieuwe zorgprofessionals op te leiden zo’n tien jaar zichtbaar tekortschiet.
Veilig leer- en werkklimaat ontbreekt
Los van de vraag of je een stage begeleider kunt vinden, kun je je afvragen of de eis van een “veilig leerklimaat” wel gehaald wordt. Voor veel ervaren zorgprofessionals geldt dat zij geen veilig werkklimaat ervaren. Ook hier als gevolg van het personeelstekort. In mijn eerdere artikel over agressie in de zorg liet ik zien dat ook agressie richting professionals voortkomt uit werkdruk, tijdgebrek en structurele capaciteitsproblemen. Datzelfde personeelstekort zaait nu ook symptomen richting het opleiden van nieuwe zorgprofessionals.
Ook hier; geen nieuws. In 2020 publiceerde de FNV over massale uitval van stagiaires in de zorg. Door personeelstekorten werd toen al 80% van de stagiairs feitelijk ingezet als volwaardige werknemer, terwijl begeleiding vaak ontbrak. De eerste stage is daarmee geen leeromgeving, maar een verkapte werkplek. Studenten leren niet hoe de zorg zou moeten werken, maar hoe je ondanks de werkdruk toch zorg kunt verlenen. Dat maakt de eerste stage niet alleen een leerervaring, maar voor veel studenten ook een reality check. Dit is hoe werken in de zorg eruitziet. Een student die terechtkomt in een team dat structureel onder druk staat, waar weinig tijd is voor begeleiding en waar spanningen oplopen, leert vlot dat werkdruk, stress, haast en onveiligheid het normaal zijn.
De vicieuze cirkel: tekort produceert meer tekort
Het is duidelijk dat het zorgstelsel zichzelf ondermijnt. Het personeelstekort verhoogt de werkdruk. Die werkdruk zorgt ervoor dat ervaren professionals geen tijd meer hebben om hun werk op verantwoorde wijze te doen, waardoor meer mensen uitstromen. Daarmee is er veel behoefte aan nieuwe instroom, maar grote landelijke wervingscampagnes zijn juist gestopt. Op de instroom die er is, zit de druk van te weinig stageplekken.
Het gevolg is een sector die zijn eigen aanwas blokkeert en daarmee zijn eigen probleem vergroot. Dit is geen logisch tekort meer op basis van vergrijzing, maar een zichzelf versterkende cyclus waarin elke schakel het volgende probleem veroorzaakt. Het personeelstekort in de zorg is de motor achter het personeelstekort in de zorg. Dit resultaat is niet toevallig, maar een patroon. Het personeelstekort functioneert als mechanisme voor bezuinigingen.
Wat betekent dit voor de professional zelf?
Veel zorgprofessionals ervaren de gevolgen van de tekorten dagelijks. De gaten in het rooster lopen op, de druk neemt toe en de groep ervaren, goed inzetbare collega’s wordt kleiner. Tegelijkertijd blijven de oplossingen voorspelbaar. Er wordt weer gesproken over wat geld erbij, aangevuld met nieuwe programma’s en weer een nieuw zorgakkoord. Precies zoals de afgelopen tien jaar.
Ondertussen werden de problemen niet kleiner, maar groter. Hoe geloofwaardig zijn beloftes over verbetering nog als dezelfde knelpunten al jaren niet worden opgelost? Steeds meer professionals trekken daar hun eigen conclusie uit. Niet door te wachten op verandering, maar door zelf regie te nemen over hoe, waar en onder welke voorwaarden ze werken. Dat is geen vlucht of gebrek aan loyaliteit, maar een logisch gevolg van een systeem dat onvoldoende perspectief biedt.
De vraag is niet meer of de arbeidsmarkt krap blijft. De vraag is hoe lang jij nog blijft wachten tot het systeem verandert.
