De zorgsector staat al jaren onder grote druk, maar defensie zorgt ervoor dat de hete aardappel niet meer vooruitgeschoven kan worden. Wat jarenlang werd uitgesteld met kaasschaafbeleid en halve maatregelen, komt onder druk van miljardenbezuinigingen van méér dan 10 miljard in één keer op tafel te liggen. Defensie dwingt het zorgdebat af en een stelselwijziging wordt zo onvermijdelijk.
Lang gewacht, toch gekomen: het onhoudbare zorgstelsel
Terwijl het zorginfarct in volle gang is, wordt de kaasschaaf methode van de laatste jaren nu ingewisseld voor bruut bezuinigen. Althans, als de coalitie voldoende steun weet te organiseren voor haar plannen. Ook in dit regeerakkoord worden de structurele signalen van hoog verzuim, hoog verloop, grote personele tekorten en krimpende zorgcapaciteit genegeerd en versterkt.
Niet de oververmoeide zorgprofessional, de zorgbehoeftige cliënt of de premiebetaler, maar het ministerie van defensie zet de zorgsector definitief klem. De noodzaak om in korte tijd vele miljarden vrij te maken in de zorg voor defensie uitgaven maakt de heimelijke kaasschaaf van de afgelopen jaren geen oplossing meer. Defensie forceert daarmee het maatschappelijke zorgdebat dat jarenlang werd uitgesteld. Er wordt nu met tempo diep ingegrepen in de zorg, zonder gedragen besluit of maatschappelijk draagvlak. De discussie over het zorgstelsel is eindelijk hier.
Bezuinigingen op zorg: 10 miljard aan losse ingrepen
De aangekondigde 10 miljard euro aan bezuinigingen op zorg, worden gepresenteerd als een heldere koerswijziging. In werkelijkheid is het een pakket aan maatregelen dat geen samenhang kent. In het regeerakkoord vallen deze zorg bezuinigingen grofweg uiteen in vier posten.
- Eigen risico stijgt. Ongeveer 6 miljard van de 10 miljard wordt gevonden via het verhogen van eigen risico, door eerdere plannen terug te draaien en het eigen risico verder te verhogen van € 385 naar € 445 per jaar;
- Thuis wonen met minder zorg. Zo’n 2 miljard aan bezuiniging op zorg komt voor rekening van de ouderenzorg. De toenemende vraag naar zorg wordt minder ingekocht. Zorg wordt van verpleeghuizen verschoven naar de thuissituatie. Daar mogen mantelzorgers aan de bak, omdat de financieringsmogelijkheden voor zorg thuis beperkt worden;
- Proeftuin van 1 miljard bezuinigen. Eén miljard aan bezuinigingen zorg wordt gehangen onder het label ‘passende zorg’, dat in de praktijk betekent dat het basispakket wordt beperkt en andere vormen van zorg worden teruggedrongen. Nader te bepalen;
- Losse bezuinigingen a € 1 miljard. Het overgebleven miljard bestaat uit de klassieke kaasschaaf methode. Het schrappen van fiscale aftrekposten en minder geld voor opleiding en onderzoek.
Het geheel telt op tot 10 miljard aan losse ingrepen, zonder achterliggende visie. En dat is niet het hele verhaal.
De verborgen zorg bezuiniging: schrappen ongecontracteerde zorg
De 10 miljard aan zorg bezuinigingen is slechts het zichtbare deel van een veel grotere ingreep, waarvan de effecten buiten het regeerakkoord vallen. Een cruciale ingreep is namelijk het schrappen van ongecontracteerde zorg. Politiek wordt deze maatregel verdekt opgesteld als een doelmatigheidsingreep die slechts 150 miljoen euro zou opleveren. In werkelijkheid gaat het om een zorgvolume van naar schatting 1,3 tot 1,6 miljard euro per jaar, binnen sectoren als de GGZ, wijkverpleging en paramedische zorg. Cijfers zijn niet heel concreet te maken, omdat zorgverzekeraars hier niet transparant over zijn. Waar zorgverzekeraars de afgelopen tien jaar wel heel helder over zijn, is dat ze van deze keuzevrijheid voor de burger af willen.
- 2014: Het verbieden van ongecontracteerde zorg struikelde onder Schippers nipt over de Eerste Kamer;
- 2020: Voorstel tot verminderen vergoeding ongecontracteerde zorg of tot 0% laten dalen haalde het niet;
- 2022: Via het Regeerakkoord en het Integraal Zorgakkoord wordt geprobeerd artikel 13 te belemmeren;
- 2024: Minister Agema gaf zorgverzekeraars hun zin niet en ongecontracteerde zorg (artikel 13) bleef;
- 2025: Zorgverzekeraars willen zorgcapaciteit schrappen in een tijd van grote tekorten.
Bij poging 5 krijgen zorgverzekeraars nu hulp uit onverwachte hoek. De geopolitieke verhoudingen en defensie maken de coalitie opeens wel vatbaar voor het schrappen van het complete wetsartikel 13 in de zorgverzekeringswet.
Bezuinigingen zorg tellen op tot meer dan 12 miljard
Ongecontracteerde zorg is geen randverschijnsel. Het is een overloopventiel in een zorgstelsel dat al jaren vastloopt, doordat zorgverzekeraars onvoldoende zorg contracteren. Zij konden al jaren ongecontracteerde zorg bij-contracteren, maar deden dat niet. Dat doen ze straks ook niet, want anders wat dit allang gebeurd. Vandaar dat het hier niet om 150 miljoen gaat, maar over miljarden. Volgens voorzichtige schattingen. Het terugdringen van deze zorg is geen technische ingreep, maar komt in feite neer op een stelselkeuze met verstrekkende gevolgen voor capaciteit, toegankelijkheid en keuzevrijheid.
De totale bezuinigingen op de zorg zijn dus geen tien, maar zo’n twaalf miljard. Exclusief de kosten voor de samenleving, want ruim 10 procent van de mantelzorgers stopt met werken door zorgtaken.
Gevolgen voor de burger: meer betalen voor minder
Voor de premiebetaler vertaalt de stapeling van bezuinigingen zich vrij praktisch.
- Eigen bijdrage gaat omhoog, dus kosten gaan omhoog;
- De vergoeding van zorg wordt afgebouwd, dus het recht op zorg neemt af;
- Het zelf opvangen van naasten wordt steeds gebruikelijker;
- De beschikbaarheid van zorg waar je recht op houdt, neemt ook af;
Vooral mensen die afhankelijk zijn van collectief gefinancierde zorg, zoals chronisch zieken, ouderen en groepen mensen met een lager inkomen worden hiermee het hardst geraakt. De solidariteit van het zorgstelsel verdwijnt daarmee nog meer dan nu al het geval is. Dit grijpt diep in op het wettelijke recht op zorg en de uitgangspunten die we binnen onze democratie hebben beschreven.
“De overheid treft maatregelen ter bevordering van de volksgezondheid.” – Artikel 22, lid 1, Grondwet.
Bevorderen is iets anders dan afbraak. Wie werkt er willens en wetens mee aan het verder ondergraven van het zorgstelsel?
Zorgverzekeraars wéér aan de knoppen
“De zorgverzekeraar draagt er zorg voor dat de verzekerde de zorg of overige diensten, waarop hij recht heeft, tijdig kan verkrijgen.” – Artikel 11, lid 1, Zorgverzekeringswet.
De wettelijke plicht van zorgverzekeraars staat steeds verder onder druk nu zij opnieuw worden ingezet als de uitvoerder van bezuinigingen. Terwijl juist de afgelopen jaren is gebleken dat zij actief zijn met het schrappen van zorgcapaciteit in een tijd van grote tekorten. Zorgakkoord na zorgakkoord is gebleken dat zorgverzekeraars veel beloven, maar weinig doen. Toch heeft de coalitie hen weer aan de knoppen gezet. Daarmee blijft de politieke reflex om verzekeraars de rol te geven van harde bezuiniger, in plaats van regisseurs van een solidair zorgstelsel. Als je vervolgens de lijst met ‘invloedrijke beslissers’ in de zorg naloopt en je ziet daar één professional uit de praktijk en zeven personen vanuit zorgverzekeraars, dan begrijp je hoe de invloed verdeeld is.
De mensen die werken aan de zorg, bepalen het voor mensen die werken in de zorg.
De suggestie van inspraak
Kreeg de coalitie dan geen input? Zeker wel. Tijdens de formatie werd nadrukkelijk het beeld neergezet van een constructief overleg met de zorgsector. Gezondheidseconomen zoals Xander Koolman werden als expert betrokken. Marcel Canoy legt uit dat er op alternatieve wijzen miljarden voor het oprapen liggen. Er werd met de coalitie gesproken over solidariteit, professionele autonomie en doelmatigheid. De suggestie was dat er werd geluisterd in plaats van afgedwongen. Zorgprofessionals die dagelijks aan het bed staan, zaten niet aan tafel.
Wat wél zichtbaar wordt gemaakt, zijn adviseurs die ideeën mochten pitchen. Wat níet zichtbaar wordt, is waar de daadwerkelijke macht ligt. In het uiteindelijke regeerakkoord zien we vooral snelle, harde budgettaire keuzes. Die weinig overlaten van die inhoudelijke adviezen.
Zorgverzekeraars stonden niet op de foto. Maar kregen wel hun zin. Achter de schermen.
De voortdurende belofte van inspraak voor zorgprofessionals blijkt niet waar. Op papier wordt de suggestie van inspraak gebruikt om bezuinigingen te legitimeren. Je mag best in gesprek, zolang het de uitkomst maar niet verandert. De mensen die zichtbaar mochten meedenken, bepalen niet. De partijen die bepalen, blijven buiten beeld.
Waar gaat dit alles naartoe?
Climax nadert: defensie legt de zwakte van het zorgstelsel bloot
Mijn voorspelling is dat de druk op het huidige zorgstelsel nu maximaal wordt. Niet omdat de problemen nieuw zijn, maar omdat ze niet langer kunnen worden weggeschoven. Wat gaat de politiek doen? Defensie versnelt wat politiek jarenlang is uitgesteld. Het zorgstelsel is al lange tijd niet houdbaar meer. De burger zit helemaal niet te wachten op verregaande bezuinigingen op de zorg, zo bleek tijdens verkiezingstijd. Toch komen ze er nu met volle vaart aan.
De kaasschaaf is uitgewerkt, de rek is er al langer uit. Het is indrukwekkend dat de coalitie ervoor kiest om door te stomen met zware bezuinigingen in het huidige stelsel, zonder het stelsel zelf ter discussie te stellen. Uiteraard hebben zorgverzekeraars dat pijnpunt bij de coalitie weggemasseerd, maar toch. Je zou zeggen dat het signaal vanuit professionals en de burger al langer glashelder is.
Daarmee dreigt zij de politiek zichzelf de das om te doen. Het is dan ook eenvoudig prijsschieten voor de PVV of SP op het moment.
Je kunt defensie niet zomaar faciliteren door de zorg verder uit te hollen. Zeker niet in een stelsel dat al kraakt in al zijn voegen. Het verwijt dat dit onhoudbaar is werd al veel vaker gemaakt, maar wordt opnieuw genegeerd. Zorgverzekeraars lijken zich ondertussen te vergalopperen in het idee dat zij opnieuw aan de juiste knoppen weten te draaien. Maar hun rol heeft niet gebracht wat ervan werd verwacht. Sterker nog, zij doen in de praktijk inmiddels het tegenovergestelde van wat hun wettelijke opdracht vraagt.
Onder druk van nota bene defensie is een stelselwijziging in de zorg geen ideologische discussie meer, maar noodzaak. Dat zorgverzekeraars die wijziging liever niet zien, is begrijpelijk. Zij raken in ieder nieuw stelsel positie kwijt. Precies dat maakt duidelijk waarom dit debat nu onontkoombaar is. Defensie forceert het gesprek dat de zorg al jaren nodig had. Een stelselwijziging wordt onvermijdelijk.
