Alhoewel er een recordaantal aantal huisartsen actief zijn, staat de toegang tot huisartsenzorg onder druk. Tarieven voor huisartsen schieten tekort en het aantal huisartspraktijken loopt terug. Daar bovenop komt nu de aanpak schijnzelfstandigheid. De huisarts zou niet zelfstandig functioneren, maar onder toezicht staan. De fiscus jaagt de zzp huisarts op deze manier de zorg uit, ondanks een nijpend tekort.
Nieuw: Belastingdienst zet beroepsgroep klem
We schrijven al langer over de gevolgen van de aanpak schijnzelfstandigheid voor de zorgsector. Juist in deze sector is de Belastingdienst al een aantal jaar actief met het controleren van zzp constructies. Volgens de landelijke koepels van zorgorganisaties komt de Belastingdienst ‘in alle gevallen tot het standpunt dat zzp-inzet zowel intra- als extramuraal niet of vrijwel niet mogelijk is en inzet van de meeste zzp’ers op korte termijn moet worden stopgezet’. Of de rechter het daarmee eens is, is nog maar zeer de vraag. Er ligt een recept op tafel voor het veilig werken met zzp’ers in de zorg, maar de gang naar de rechter kost tijd. Inmiddels hebben angst en onzekerheid zich snel verspreid onder opdrachtgevers en wordt zzp inzet onnodig beperkt.
Naast continuïteitsproblemen binnen zorginstellingen, is er sinds kort een nieuw fenomeen. Voor het eerst wordt een beroepsgroep door de Belastingdienst belemmerd door het oordeel ‘schijnzelfstandig’. De huisarts, een solistisch werkende beroepsgroep met een hoge mate van professionele autonomie, zou toch gezag ontvangen over ‘hoe’ zij haar werk moet doen. Gesprekken tussen Belastingdienst en de beroepsvereniging LHV leverden niets op.
Hoogterecord aantal huisartsen
Het aantal huisartsen in Nederland was nog nooit zo hoog. Tussen 2000 en 2024 is het aantal werkzame huisartsen met 66% gestegen: van circa 8.600 naar ruim 14.000. Deze stijging komt vooral doordat de werkvormen binnen het vak zijn veranderd. Steeds meer huisartsen kiezen ervoor om werknemer te zijn bij een huisartsenpraktijk of flexibel te werken als zzp’er. Een eigen huisartsenpraktijk starten of overnemen is weinig aantrekkelijk. Redenen hiervoor zijn onder andere de wens van een gezonde werk-privébalans, beperking van administratieve lasten en het afzien van de risico’s die horen bij een eigen praktijk. Het aantal huisartsen zonder eigen praktijk is in de periode 2000 tot 2024 bijna verachtvoudigd: van ongeveer 600 in 2000 naar meer dan 5.000 in 2024. Deze groep bestaat uit huisartsen in loondienst bij een vaste praktijk, eigen waarnemers binnen een vaste praktijk en flexibel werkende zzp huisartsen die op allerlei plekken waarnemen bij ‘piek’ en ‘ziek’.
Praktijkhouders dalen, aantal waarnemers stijgt
Diepterecord aantal huisartsenpraktijken
Tegelijkertijd bereikt het aantal huisartsenpraktijken juist een diepterecord. Waar er in 2016 nog ruim 5.000 praktijken waren, is dat aantal in 2024 gedaald naar ongeveer 4.800. Dat lijkt mee te vallen, totdat je je realiseert dat demografische ontwikkelingen juist hadden moeten leiden tot een forse stijging van het aantal huisartsenpraktijken. De bevolking is met ruim twee miljoen mensen gegroeid sinds 2000. Het aandeel thuiswonende ouderen met meer en complexere zorgvragen is sterk toegenomen, terwijl de verzorgingshuizen juist zijn verdwenen. Ook het toenemend aantal mensen met psychische klachten legt extra druk op de huisartsenzorg. Om deze toenemende en complexere zorgvraag op te vangen, zou een stijging van het aantal praktijken logisch zijn geweest. Dat deze stijging juist uitblijft, maakt de druk op bestaande praktijken groter. Samengevat zijn er steeds meer huisartsen actief binnen steeds minder locaties.
‘Huisartsenpraktijk is niet meer rendabel te krijgen’
Armand Girbes, intensivist-klinisch farmacoloog, weet goed te verklaren waarom huisartsen afzien van een eigen praktijk. In zijn artikel op Wynia’s Week stelt hij dat de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) structureel te lage tarieven vaststelt voor huisartsen, waardoor het financieel onaantrekkelijk is om een huisartsenpraktijk te beginnen of aan te houden. Doordat de NZa te lage tarieven vaststelt, krijgen zorgverzekeraars de ruimte om de huisarts onvoldoende te financieren. De tarieven dekken vaak niet eens de kosten van praktijkruimte en medewerkers, waardoor huisartsen gedwongen worden om een deel van hun tijd onbetaald te werken. Volgens Girbes gaat het om ruim 3,3 miljoen onbetaalde uren per jaar. Hoewel de rechter de NZa hierop heeft aangesproken, blijft de situatie onveranderd. Girbes bekritiseert de NZa voor het onvoldoende handhaven van contracteringsdeadlines en het onvoldoende optreden tegen zorgverzekeraars die hun zorgplicht niet nakomen. Dit draagt bij aan het tekort aan praktijkhoudende huisartsen en heeft geleid tot meer solistisch werkende huisartsen.
Financiële tekorten leggen de last neer bij professionals
Of het nu de loonkloof is bij de ‘middeninkomens’ in de zorg (niveau 3, 4 en 5), of de onrendabele tarieven voor huisartsen: de financiering in de zorg schiet tekort om gezonde arbeidsvoorwaarden te bieden. Al jaren zijn de gevolgen hiervan zichtbaar via rapporten zoals die van de Rekenkamer. De politiek, zorgverzekeraars en de Nza staan erbij en kijken ernaar. Want de zorgkosten mogen niet teveel stijgen. Ten gunste van de burger die zijn zorgpremie niet wil zien stijgen. Ten koste van de professional die het werk doet. Daarnaast is er al lange tijd sprake van veranderende behoeften bij zorgprofessionals. Zij stellen een gezonde werk- en privé balans centraal en willen op een flexibele en uitdagende wijze hun vak kunnen uitoefenen. Zorgorganisaties zijn niet in staat geweest om hierop in te springen. Vooral jonge professionals stoppen ermee. Bovenop deze ontwikkelingen komt nu de Belastingdienst met haar focus op de zorg.
Belastingdienst ziet zzp huisartsen als schijnzelfstandig
Ondanks een record aantal huisartsen, is er nog steeds een groot tekort. Eén op de twintig mensen kan geen huisarts vinden en als mensen een huisarts hebben, is het vaak dagen wachten totdat je terecht kunt. Daar bovenop komt nu de houding van de Belastingdienst richting huisartsen. Na lange vertraging kwam daar eindelijk het oordeel over de inzet van zzp huisartsen die een praktijk waarnemen: ze zijn “schijnzelfstandig”. Ook bij de huisarts – gezeten achter een bureau in een afgesloten kantoor en met volledige professionele autonomie – zou er sprake zijn van gezag. De landelijke koepel van huisartsen gaat in verzet tegen dit oordeel schijnzelfstandigheid. Het is de eerste beroepsgroep die formeel de strijd aan gaat met de fiscus. De SGP heeft samen met de VVD een motie ingediend die de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid weer aan de overlegtafel met huisartsen moet krijgen. Want de minister heeft daar eigenlijk geen zin in. Ons beeld? De Belastingdienst trekt zich van niemand iets aan.
UPDATE 27 Mei – kamermotie huisartsen is aangenomen door de Tweede Kamer, dus de minister moet in gesprek met huisartsen.
Ook huisartsen worden de zorg uitgejaagd
Zorgprofessionals reageren hetzelfde op het wegkijken door de partijen die het zorgstelsel bepalen en financieren. Als de werkomstandigheden niet te combineren zijn met privé en een degelijk salaris uitblijft, dan trekken professionals hun conclusies. Velen van hen starten als zzp’er in de zorg, maar dat wordt als onwenselijk gezien door dezelfde partijen die de loonkloof in stand houden en tekortschietende tarieven vaststellen. Inmiddels draagt de Belastingdienst bij aan het probleem, door de stelling dat ook zzp huisartsen niet zelfstandig werken. Met grote gevolgen voor de burger. Toch is er volgens minister Agema ‘geen sprake van een zorginfarct’ en zijn de gevolgen van de aanpak schijnzelfstandigheid slechts ‘strubbelingen’. Lange wachttijden en een gebrek aan beschikbare huisartsen doen er niet toe.
Ook huisartsen deden mee aan ons onderzoek eerder dit jaar. De kans is aanzienlijk dat net zoals bij andere beroepen, huisartsen uitstromen als zzp niet meer lukt. Het is volstrekt logisch dat de Landelijke Huisartsen Vereniging ‘de strijd aangaat’, om deze professionals te behouden voor de zorg.
