Niet alleen de zorgvraag en de zorgzwaarte van een cliënt tellen mee bij toegang tot het verpleeghuis, maar ook het sociaal netwerk van iemand gaat bepalen of je überhaupt opgenomen wordt. De beschikbaarheid van mantelzorg, de belastbaarheid van naasten en de mogelijkheden om zorg thuis te organiseren worden een vaststaand onderdeel van de beoordeling. Het lijkt de volgende stap in een ontwikkeling waarbij informele zorg een steeds grotere rol krijgt bij het opvangen van een groeiende zorgvraag en een tekort aan formele zorgverleners.
Thuis als het kan, een ‘gezamenlijke droom’
De ouderenzorg komt steeds verder onder druk te staan. De vergrijzing zorgt voor een snelle toename van het aantal ouderen terwijl het personeelstekort de komende jaren verder zal oplopen. Zorgakkoord na zorgakkoord stapelt zich op. Eén van die akkoorden is het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg (HLO) waarin volgens het document wordt gewerkt aan een ‘gezamenlijke droom’. Het HLO bouwt voort op de uitgangspunten uit het WOZO-programma waarin ‘zelf als het kan, thuis als het kan en digitaal als het kan’ centraal staan. De gedachte daarachter is dat ouderen zo lang mogelijk in hun eigen omgeving blijven wonen en dat verpleeghuiszorg alleen beschikbaar blijft voor ouderen met een zeer complexe zorgvraag.
Nieuw: ook een sociaal netwerk bepalend voor thuis wonen
Een nieuw afwegingskader geeft concreet invulling aan die ontwikkeling. De minister van Langdurige Zorg, Jeugd en Sport, Mirjam Sterk, heeft Zorginstituut Nederland gevraagd om dit kader te ontwikkelen als onderdeel van de afspraken in het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg. Het vertrekpunt blijft dat de zorgzwaarte van een cliënt bepalend is voor de vraag of verpleeghuiszorg ‘passend’ is. Nieuw is dat deze beoordeling niet langer uitsluitend draait om de cliënt zelf. Ook de sociale omgeving wordt onderdeel van de afweging. De aanwezigheid van mantelzorgers, het sociale netwerk en de mogelijkheden om zorg thuis te organiseren worden meegewogen in de beoordeling.
In het document staat dat een zorgvraag die op zichzelf vraagt om intramurale verpleeghuiszorg, in sommige gevallen toch buiten het verpleeghuis kan worden opgevangen wanneer er voldoende ondersteuning vanuit de omgeving is. Waar de omgeving van een cliënt in de praktijk al veel langer een rol speelde, wordt dit met het nieuwe afwegingskader voor het eerst formeel onderdeel van een landelijk instrument dat moet helpen bepalen of een verpleeghuisopname ‘passend’ is.
Waarom staan er verpleeghuisbedden leeg?
De timing van dit nieuwe kader is bijzonder. Want op dit moment staan er juist verpleeghuisbedden leeg en is onderzoek naar de redenen ervan nog niet afgerond. Jarenlang werd gewaarschuwd voor een dreigend tekort aan verpleeghuisplaatsen als gevolg van de vergrijzing. Inmiddels zijn er juist signalen van leegstaande verpleeghuisbedden en een achterblijvende vraag, waardoor het ministerie het RIVM heeft gevraagd om onderzoek te doen naar de oorzaken daarvan.
Tegelijkertijd wordt nu een nieuw landelijk kader geïntroduceerd om de inzet van verpleeghuisbedden nog meer te kunnen regisseren. Terwijl de toegang tot verpleeghuiszorg nu al fors is beperkt en er nadrukkelijk wordt gevraagd om de terugkeer van het verzorgingshuis, worden er nieuwe drempels opgeworpen. Terwijl de overheid zelf nog bezig is met onderzoek waarom verpleeghuisbedden op sommige plaatsen leeg blijven.
Mantelzorg als vast onderdeel van de zorg
De koers om informele zorg de plek in te laten nemen van formele zorg gaat stug door. Waar mantelzorg vooral werd gezien als een aanvulling op professionele zorg, is het de afgelopen jaren steeds meer een voorwaarde geworden om de zorg draaiende te houden. Niet alleen door de toenemende vergrijzing, maar ook doordat de arbeidsmarkt de groeiende zorgvraag steeds moeilijker op kan vangen.
Het nieuwe afwegingskader legt vast dat de beweging richting langer thuis wonen niet meer alleen draait om wat ouderen zelf willen of kunnen, maar ook om wat de omgeving kan dragen. Niet meer veilig thuis wonen omdat je niet meer kan koken wegens ontploffingsgevaar, het dag- en nachtritme omdraait en in de nacht op blote voeten naar buiten gaat betekent niet langer dat een opname in het verpleeghuis de meest ‘passende’ oplossing is. Wanneer kinderen of andere naasten beschikbaar zijn, wordt dat volgens het kader meegewogen bij de beoordeling of een verpleeghuisopname passend is.
Wie zorgt er voor de mantelzorger?
In een LinkedIn-post schrijft Esther Hendriks, bestuurder van MantelzorgNL, kritisch over de ontwikkeling. Want wie ondersteunt de mantelzorger en houdt de draagkracht en draaglast van mantelzorgers in de gaten. Mantelzorgondersteuning? ‘Die (mantelzorg)ondersteuning wordt via de Wmo geregeld. Door gemeenten met begrotingsdruk. Welk dwingend instrument geeft dit kader dat de mantelzorger morgen beter ondersteund wordt? Ik zie het niet. En opnieuw: meer zorg bij de mantelzorger gelegd, zonder garantie op hulp’. MantelzorgNL ondertekende het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg niet.
Van vrijwillige aanvulling naar noodzakelijke invulling
Veel ouderen willen niets liever dan zo lang mogelijk in hun eigen omgeving blijven wonen. Een betrokken sociaal netwerk kan daarbij ondersteunen, maar niet zomaar verantwoordelijkheid dragen. Mantelzorgers springen vaak bij waar het kan en nodig is, zolang het ook aansluit bij hun eigen leven. Het nieuwe afwegingskader zet juist dat laatste onder druk. Mantelzorgers worden formeel onderdeel van een landelijk instrument dat moet helpen bepalen of een verpleeghuisopname passend is. Terwijl verpleeghuisbedden lang niet altijd meer gevuld zijn en de roep om verzorgingshuizen steeds groter wordt. De positie en vrijblijvendheid van mantelzorg verandert steeds meer.
Het wettelijke recht op langdurige zorg is de afgelopen jaren niet veranderd. Wat wel stap voor stap wordt aangepast, is de beoordeling wie er voor in aanmerking komt. Deze beweging begon al veel eerder. Vroeger kwamen ook ouderen met een lagere zorgzwaarte (zoals de voormalige ZZP 4 en 6) in een verzorgings- of verpleeghuis terecht. Inmiddels is de toegang de afgelopen jaren steeds verder verschoven naar cliënten met een zwaardere en complexere zorgvraag. Tegelijkertijd werd met programma’s als WOZO de beleidslijn ingezet dat ouderen zo lang mogelijk thuis moeten blijven wonen.
Het nieuwe afwegingskader vormt de volgende stap in die ontwikkeling. Niet doordat het wettelijke recht op zorg verandert, maar doordat bij de beoordeling nu ook expliciet wordt gekeken naar wat het sociale netwerk en de mantelzorg kunnen opvangen. Het Centraal Indicatieorgaan Zorg (CIZ) kan straks met de leidraad in de hand bepalen of mantelzorgers de zorg op moeten vangen. Zo verschuift de praktische toegang tot verpleeghuiszorg verder, zonder dat daarvoor een wetswijziging nodig is.
