De handhaving op schijnzelfstandigheid leidt tot terughoudendheid bij de inhuur van zzp’ers. Dit heeft grote gevolgen voor de kwaliteit van zorg binnen instellingen. Van minder douchen tot opnamestops en van cultuurproblemen onder vaste medewerkers tot gaten in het rooster. We maken de tussentijdse balans op van deze gevolgen zzp stop.
GGZ Rivierduinen: noodtoestand door personeelsgebrek
De geestelijke gezondheidszorg bij GGZ Rivierduinen staat volgens de zorgbestuurder op instorten en dat wordt met name veroorzaakt door personeelstekorten. Voor cliënten betekent dit dat wachttijden tot een jaar oplopen, dat poliklinieken sluiten en wijkteams hun taken niet meer kunnen uitvoeren. Mensen in acute psychische nood staan vaker voor gesloten deuren, worden van het kastje naar de muur gestuurd en raken letterlijk tussen wal en schip. Voor medewerkers is de situatie minstens zo problematisch. Behandelaren zijn soms voor 300 patiënten tegelijk verantwoordelijk en psychologen en psychiaters rennen van crisis naar crisis. De druk om fouten te voorkomen neemt steeds verder toe en dit heeft gevolgen voor vaste medewerkers. De druk op medewerkers stijgt, cultuurproblemen binnen teams spelen op en crisisdiensten verwijten wijkteams dat ze patiënten niet opvangen. Ondertussen is het werkplezier dalende, neemt het ziekteverzuim toe en vallen afdelingen om. Zzp’ers die voorheen onlosmakelijk verbonden waren met de planning, worden niet ingezet en hier ligt een belangrijke wijziging van de beschikbaarheid van medewerkers. Veiligheid, continuïteit en kwaliteit zijn niet meer gegarandeerd.
De zzp’er is niet langer dader, maar symptoom
De zorgbestuurder van GGZ Rivierduinen is gekanteld in opstelling en geeft nu aan dat alle ellende een gevolg is van verkeerde beleidskeuzes, landelijke regels en een falend zorgsysteem. Dat was in februari dit jaar nog anders, toen diezelfde bestuurder de strijd nog aanbond tegen zzp’ers in de zorg. Rivierduinen zou liever sluiten dan toegeven aan zzp’ers en er zou sprake zijn van een ‘machtstrijd’ met deze flexibel werkenden. De voorspelling was toen dat de zorgorganisatie met die houding haar eigen zorgcrisis zou creëren. En precies dat is gebeurd. Door per 1 januari 2025 rigoureus afscheid te nemen van alle zzp’ers, trok GGZ Rivierduinen in feite de flexibiliteit en capaciteit uit haar organisatie. In februari klonk het als een principiële keuze om onafhankelijk te blijven, maar inmiddels blijkt het een startschot te zijn geweest voor de problemen waar de instelling middenin zit. De zorgbestuurder hoopte met een zzp stop op meer vaste “Rivierduiners”, maar trof meer personeelstekort. Want zzp’ers keren niet terug in loondienst.
De artikelen van zowel februari als augustus gaan niet in op de effecten van leiderschap op het personeelsverloop.
Brabant: minder douchen door personeelsgebrek
Hoe ziet ‘minder kwaliteit van zorg’ er in de praktijk uit? Een aantal ouderenzorg organisaties hebben met elkaar (!) besloten om bewoners minder te douchen. Het personeelstekort grijpt daarmee in op het dagelijks leven van cliënten én medewerkers zelf. Douchen wordt beperkt tot maximaal twee keer per week en gezien als noodgreep om het personeelstekort enigszins beheersbaar te houden. Voor cliënten betekent dit minder eigen regie, aanpassingen in hun dagelijkse routine en in sommige gevallen een aantasting van hun gevoel van waardigheid. Zorg gaat niet meer om comfort en persoonlijke aandacht, maar om efficiëntie en tijdwinst. Wassen wordt met behulp van doekjes tot 9 minuten per wasbeurt gereduceerd. Voor medewerkers is het een signaal dat zij niet langer zorg kunnen leveren op een wijze die bij hun past. Vanuit onderzoek weten we dat de liefde voor het vak bepalend is bij de stap naar zzp-schap in de zorg. Het verschralen van zorg doet vaste medewerkers hun contract inleveren.
Ondertussen blijven Inspectie eisen hetzelfde
Alhoewel zorgorganisaties doen voorkomen dat personeelstekorten een legitieme reden zijn om zorgcapaciteit en continuïteit van zorg af te schalen, zijn de landelijke kwaliteitseisen niet gewijzigd. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) doet op dezelfde wijze haar werk als voorheen. Wettelijke normen voor kwaliteit en continuïteit van zorg zijn niet aangepast, ook niet nu de druk op de zorgsector hoog is. De inspectie stelt duidelijk dat zorgaanbieders verantwoordelijk blijven voor het waarborgen van veilige en verantwoorde zorg, ook als er sprake is van tekorten. “Wij blijven van zorgaanbieders verwachten dat zij anticiperen op ontwikkelingen in de arbeidsmarkt die gevolgen kunnen hebben voor de kwaliteit en veiligheid van de zorg.” – Werkplan IGJ 2024. In de Leidraad continuïteit van zorg gaat de IGJ er vanuit dat “zorgaanbieders zicht hebben op de risico’s op gezondheidsschade door wachttijden en maatregelen nemen om de kans hierop te verkleinen. Zij zijn transparant over de actuele wachttijd … en stemmen goed af met andere zorgaanbieders om de zorg door te laten lopen.” Ook bij afwijkingen van normen geldt dat dit alleen mag als het onderbouwd, veilig en in samenspraak met de cliënt gebeurt. Terwijl instellingen denken dat ze met verzorgend wassen, minder douchen, patiëntenstops of versoberde zorg tijd kopen, is het duidelijk dat de lat ligt even hoog ligt als voorheen.
Wat mag de handhaving op schijnzelfstandigheid kosten?
De situatie bij GGZ Rivierduinen en de bredere zorgsector, roept de vraag op hoeveel patiëntveiligheid, zorgcontinuïteit en werkplezier van zorgmedewerkers verloren mag gaan ten koste van de handhaving op schijnzelfstandigheid. Hoeveel is de politiek bereid te offeren om de inzet van zzp’ers te beperken? Terwijl de structurele personeelstekorten op een all-time high zitten, wordt juist nu ingegrepen op de vrijheid van ondernemerschap in de zorg. De spagaat in de praktijk rekt steeds verder op. Onder druk van strengere handhaving door de Belastingdienst en het ministerie van Sociale Zaken, voeren zorgorganisaties uit angst voor represailles zzp-stops in. Maar de vraag wie die zorg dan wél gaat leveren blijft onbeantwoord. De strijd tegen zelfstandig ondernemerschap lijkt op dit moment zwaarder te wegen dan het recht van kwetsbare cliënten op tijdige en passende zorg. En dat terwijl zowel het recht op zorg als het recht op zelfstandig ondernemerschap wettelijk verankerd zijn.
Update 8 september: het NOS journaal opent met de problematiek in de zorg door de aanpak schijnzelfstandigheid
