Wat begon als het ‘beschermen van werkenden aan de onderkant van de arbeidsmarkt’ en het ‘voorkomen van schijnconstructies’ met zzp’ers, is gekanteld naar volwaardig anti zzp beleid. In dit artikel geven we ons beeld van hoe de handhaving schijnzelfstandigheid het ontmoedigen van zzp is geworden.
2016: de belofte van bescherming
De wet DBA volgde de Verklaring Arbeidsrelatie (VAR) op en bracht een belofte aan kwetsbare werkenden. “Deze wet beoogt te voorkomen dat mensen die eigenlijk werknemer zijn, ten onrechte worden ingehuurd als zelfstandige” – Kamerstukken 2014 – 2015. De bedoeling van de wet DBA was enerzijds het beschermen van werkenden die feitelijk in loondienst horen en anderzijds het voorkomen dat werkgevers via schijnconstructies sociale premies en werkgeverslasten konden ontwijken. Wat nadrukkelijk niet de bedoeling van de Wet DBA was, bleek uit nadere toelichtingen. Het was nooit de inzet om zelfstandige ondernemers te belemmeren of onzeker te maken. “Echte ondernemers hebben niets te vrezen”, zei Wiebes destijds meerdere malen. Het doelwit was uitsluitend schijnzelfstandigheid. Niet het zelfstandig ondernemerschap.
2016 – 2024: geen duidelijkheid over buiten dienstverband
In de jaren sinds 2016 bleek dat de wet DBA geen duidelijkheid bood. Waar de VAR nog vrijwaring vooraf en een duidelijke vragenlijst bood, deed de wet DBA dat niet. Destijds werden er nog pogingen gedaan om die duidelijkheid wel te bieden.
- Modelovereenkomsten bleken als instrument richtinggevend, maar niet betrouwbaar om op te kunnen koersen. “Modelovereenkomsten geven richting aan de inrichting van de arbeidsrelatie, maar bieden in de praktijk geen zekerheid omdat uitvoering vaak afwijkt van papier” – Belastingdienst. Omdat ‘alle feiten en omstandigheden’ mee moesten doen bij de beoordeling, bleek dat lastig;
- De webmodule die in 2021 werd geïntroduceerd bood uiteindelijk ook geen uitkomst in de ‘beoordeling van de arbeidsrelatie’. Minister Koolmees erkende destijds dat “de webmodule opdrachtgevers vooraf zekerheid moet bieden, in de praktijk vaak een dienstbetrekking bevestigt.” De vereenvoudigde vragenlijst probeerde ‘alle feiten en omstandigheden’ tot enkele vragen terug te brengen. Het werd alleen een hulpmiddel.
Het gevolg was dat veel opdrachtgevers nog terughoudender werden in de inhuur van zelfstandigen. Let op; alle zelfstandigen.
Wel duidelijkheid over loondienst
Parallel aan de onduidelijkheid voor ‘buiten dienstverband’ werken, werd er fors geïnvesteerd in duidelijkheid voor ‘binnen dienstverband’ werken. De Wet ‘Arbeidsmarkt in Balans’ (WAB, 2020) legde vast dat loondienst de norm zou moeten worden, met hogere lasten voor flexwerk en stimulans richting vaste contracten. Uiteindelijk was het minister van Gennip die vervolgens het ‘dienstverband = de norm‘ doel van de polder de zzp discussie in trok. Zij creëerde drie jaar geleden een stappenplan om van schijnzelfstandigheid naar gedwongen dienstverband toe te werken. Zo werd een brug geslagen tussen het dienstverband en zzp. Van Gennip – “Het uitgangspunt blijft dat werken in dienstbetrekking de norm is. Zelfstandig ondernemerschap blijft mogelijk, maar alleen daar waar het werk daadwerkelijk zelfstandig wordt verricht.” – Kamerbrief 5 juli 2022.
‘Europa’ als polder argument
Nu er steeds vaker vragen komen over de impact die de aanpak schijnzelfstandigheid heeft op echte ondernemers, gebruikt de polder steeds vaker Europese argumenten. Vanuit Brussel klinkt al jaren dat vaste contracten de norm moeten zijn. In de Europese Sociale Pijler staat letterlijk dat landen de overgang naar contracten voor onbepaalde tijd moeten bevorderen. Ook oordeelt het Hof van Justitie dat zogenoemde zelfstandigen in feite werknemers zijn als zij economisch afhankelijk zijn of ingebed in een organisatie. Daarbij benadrukt de Europese Commissie dat alle werkenden toegang moeten hebben tot sociale zekerheid en dat schijnconstructies het draagvlak van het stelsel ondermijnen. Veel van deze argumenten komen voort uit platformwerk. Uber- en Deliveroo-bezorgers die als zelfstandige werden ingezet zonder basisbescherming werden hét symbool van misbruik. De Europese Platformrichtlijn uit 2019 maakte van deze werkenden een speerpunt. In Nederland is het platformdebat echter omgebouwd tot het ontmoedigen van alle zzp. Het heet alleen ‘aanpak schijnzelfstandigheid’.
Flexibilisering arbeidsmarkt in volle gang
Ondertussen voltrok zich in de jaren 2016 – 2024 een tegengestelde beweging op de arbeidsmarkt. Het Sociaal en Cultureel Planbureau stelde in 2022 dat “zelfstandigheid vaker gekozen wordt uit onvrede met de regelgeving en werktijden in loondienst.” Het beeld was dat een rigide cao, beperkte autonomie en hoge werkdruk duizenden professionals richting zelfstandigheid duwden. Terwijl het dienstverband door de politiek heilig werd verklaard, bleek deze werkvorm voor professionals zelf steeds minder te werken. Daarin verschilt Nederland met andere delen van Europa. De rigiditeit van CAO’s vormt voor veel professionals in dit land een pushfactor richting zelfstandigheid. In andere Europese landen is dat minder gebruikelijk. De Nederlandse situatie maakt de vlucht naar zzp vanuit dienstverband daarom veel logischer dan in andere lidstaten, maar daar heeft de polder en politiek weinig aandacht voor. ‘Europa’ wordt vooral als gelegenheidsargument gebruikt.
2025: handhaving schijnzelfstandigheid werd het ontmoedigen van zzp
Inmiddels hebben we drie kwartalen van 2025 achter de rug. Waar zelfstandig ondernemers begin dit jaar nog dachten dat het beleid draaide om de aanpak van schijnzelfstandigheid, is inmiddels duidelijk dat de werkelijke agenda van polder en politiek een andere is. Het ontmoedigen van zzp is in volle gang, over alle sectoren heen. Door angst en onzekerheid bewust in stand te houden bij opdrachtgevers, ontstaat terughoudendheid in de inhuur van zelfstandigen. Als dat níet de bedoeling was geweest, was de koers wel gewijzigd de afgelopen negen maanden.
De meest radicale draai maakte de fiscus. Waar de Belastingdienst enkele jaren geleden nog sprak over het beoordelen van ‘alle feiten en omstandigheden’ per individueel geval, worden inmiddels hele sectoren collectief weggezet met de boodschap dat zzp niet mogelijk zou zijn. Zorgkantoren en verzekeraars hanteren ontmoedigingsclausules en opdrachtgevers krijgen de boodschap dat ‘zzp in het publieke domein – uiteraard – veel schijnzelfstandigheid kent’. Het keren van die boodschap kost tijd – en in die tijd haken opdrachtgevers af. Dáárin schuilt de strategie: ontmoediging via vertraging en onzekerheid, zonder kabinetsbesluit of nieuwe wet.
Wat zzp’ers die uit hun werk worden gedrukt gaan doen, wordt niet onderzocht. De gevolgen voor arbeidsmarkt en continuïteit blijven onbelicht. Daarmee laat de politiek zien dat de rancune tegen zelfstandigen zwaarder weegt dan de opdracht van een inclusieve arbeidsmarkt.
