Terwijl minister Aartsen de campagne ‘zzp kan wél’ probeert te starten, publiceren zijn ambtenaren een nieuwe versie van het Toetsingskader Beoordeling Arbeidsrelaties. Dit document lijkt opnieuw te communiceren vanuit de ‘werknemer, tenzij’ benadering. Na ruim anderhalf jaar onzekerheid onder opdrachtgevers, presenteert het ministerie de complexe beoordeling van arbeidsrelaties opnieuw in de vorm van een ogenschijnlijk eenvoudige afvinklijstje.
In het kort
- Zelfstandig ondernemerschap moet volwaardig meedoen bij de beoordeling arbeidsrelatie;
- De communicatiemiddelen van het ministerie van SZW suggereren al jaren dat dit niet zo is;
- Hierdoor zien opdrachtgevers op voorhand af van zzp inhuur, dit tot frustratie van zzp’ers;
- De nieuwe SZW minister Aartsen beloofde een communicatie campagne over ‘zzp kan wél’;
- Zijn ministerie onderstreept via een Toetsingskader opnieuw de oude lijn: ‘werknemer, tenzij’.
Verbazing over nieuw toetsingskader van ministerie SZW
Vorige week kwam er een nieuwe versie van het Toetsingskader Beoordeling Arbeidsrelaties uit voor opdrachtgevers. Dit formele document is een update op eerdere versies van de afgelopen jaren. De verwachting was dat de rechtspraak uit Uber, Deliveroo en Helpling herkenbaar en volledig in het kader zou worden verwerkt. Deze rechtszaken lieten de afgelopen jaren namelijk zien dat zelfstandig ondernemerschap volledig mee moet tellen bij de arbeidsrelatie en dat een beoordeling per zzp opdracht noodzakelijk blijft.
Het ministerie van SZW heeft zich weinig aangetrokken van deze ontwikkelingen, zo blijkt nu. Het Toetsingskader blijkt na bijna twee jaar onrust nauwelijks aangepast in toon. Arbeidsrechtadvocaat Joost van Ladesteijn noemt het resultaat ronduit teleurstellend: “Als je dit na tweeënhalf jaar en met al die verwachtingen oplevert, is dat wel een beetje onthutsend”, zo geeft hij aan. Onderzoeker Niels Van der Neut (UvA) geeft aan dat het nieuwe document de suggestie wekt van een afvinklijstje. Zo’n opzet is niet goed mogelijk, omdat de negen gezichtspunten van Deliveroo “kapstokken” zijn waaronder “tientallen specifieke omstandigheden” horen per punt.
De kritiek: een toetsingskader is geen checklist
De kritiek van experts gaat over het doen alsof de complexe beoordelingsmethode eenvoudig toepasbaar is via een checklist. Het nieuwe Toetsingskader heeft slechts 5 pagina’s nodig om ‘alle feiten en omstandigheden’ samen te vatten. Dit staat in schril constrast met de Hoge Raad die met Deliveroo en Uber koos voor een holistische beoordeling. Hierbij werden alle feiten en omstandigheden in onderlinge samenhang gewogen en bleek geen van de negen gezichtspunten vooraf beslissend.
Het nieuwe document van de Belastingdienst vat die open norm in tegenstelling tot de werkelijkheid, simpel samen. Op die manier wek je de indruk bij opdrachtgevers dat een complexe juridische afweging kan worden vereenvoudigd tot een eenvoudige beslisboom. De Belastingdienst communiceert al jaren dat burgers en bedrijven zoveel mogelijk zelf verantwoordelijkheid moeten nemen voor het naleven van wet- en regelgeving. Ja, dat vraagt om begrijpelijke hulpmiddelen. Maar begrijpelijk maken is iets anders dan de suggestie wekken dat een holistische juridische beoordeling zich laat vangen in een overzichtelijk lijstje.
Toch probeert het ministerie van SZW in samenwerking met de Belastingdienst opdrachtgevers te doen geloven dat je best zelf die arbeidsrelatie even kunt toetsen. Daar worden middelen voor ingezet die binnen het domein vallen van gedragsbeïnvloeding.
Subtiele beïnvloeding via taal
We schreven eerder over hoe de aanpak schijnzelfstandigheid tien ingrediënten in zich heeft die permanente angst zaaien en gedrag sturen. Is er sprake van een bewuste suggestieve communicatiestrategie? In dit nieuwe document zien we beïnvloeding via taal die de lezer op het verkeerde been zet. Dit wordt ook bij www.hetjuistecontract.nl toegepast. Welke psychologische technieken zou je kunnen zien in het nieuwe Toetsingskader?
Framing en anchoring
“Daarom leggen we … uit wanneer dit wijst op een arbeidsovereenkomst, dus werken in loondienst, of juist op werken als zzp’er.”
Deze vroege zin plaatst de beoordeling van de arbeidsrelatie als tweeledig. ‘Loondienst of zzp’. Daarmee verdwijnen andere werkvormen uit het zicht van de lezer. De introductie van deze twee categorieën werkt als frame en anker door de rest van het document heen. De negen gezichtspunten worden gepresenteerd binnen een context van de vraag; loondienst of zzp? Deze splitsing naar een van twee werkvormen is onvolledig.
Labeling
“Bij de aard van de werkzaamheden gaat het om de vraag wat voor soort werkzaamheden de opdrachtnemer doet.”
Door degene die de werkzaamheden verricht consequent ‘opdrachtnemer’ te noemen in het document, wordt er via taal alvast gekwalificeerd. Terwijl de kwalificatie van “opdrachtnemer” nog helemaal niet vast staat. De juiste taal, niet opdrachtnemer maar ‘degene die de werkzaamheden verricht’, komt niet voor. Het label ‘opdrachtnemer’ activeert associaties bij de lezer met ‘opdracht’, ‘zelfstandigheid’ en ‘zzp’. Daardoor wordt de lezer niet met neutrale taal door het document geleid.
Als de lezer vermoedt dat de werkende een ‘opdrachtnemer’ is, moet je dus vervolgens de negen gezichtspunten erbij gaan pakken. Zo kom je eerder op ‘werknemer, tenzij’ uit.
Ondertussen probeert een minister van SZW de beeldvorming te redden
Vorige week presenteert minister Aartsen zowel een Toetsingskader dat naar ‘werknemer tenzij..’ begeleidt én probeert hij te verkopen dat ‘zzp wél kan’. Daar bovenop wordt zelfstandig ondernemers de Zelfstandigenwet nog steeds als worst voorgehouden.
- Een nieuw Toetsingskader als ‘antwoord op onzekerheid’. Aartsen wijst er in Tweede Kamer op dat dit soort documenten laten zien dat zelfstandig ondernemerschap volwaardig meetelt. Dat doet het document niet;
- Een Zelfstandigenwet als langetermijn perspectief. Aan de Zelfstandigenwet wordt “keihard” gewerkt zo geeft Aartsen vorige week aan, maar kan op zijn vroegst pas in 2028 ingaan. Experts waarschuwen dat ook de Zelfstandigenwet geen simpele zwart-wittoets zal opleveren;
- Selectieve artikeltjes als campagne presenteren voor ‘zzp kan wél’. Terwijl de formele overheidswebsite www.hetjuistecontract.nl en een nieuw landelijk Toetsingskader voortdurend de suggestie ‘werknemer tenzij’ blijven wekken, wijst Aartsen op eenvoudige artikelen op Nu.nl en de Ondernemer als campagne om zzp te promoten.
Iets met kluitje. En riet.
Wie krijgt er wel grip op de ambtenaren binnen het ministerie van SZW?
Het ministerie van SZW negeert rechtspraak en blijft zzp’ers collectief uitsluiten, zo werd onlangs duidelijk. Terwijl al twee jaar vast staat dat je niet op voorhand zzp’ers uit kunt sluiten, doet het ministerie dat eigenaar is van dit dossier daar volop aan mee. Zijn de ontwikkelingen in de zzp campagne onderdeel van een dieperliggend patroon?
Oordeel zelf.
Je zou vast kunnen stellen dat www.hetjuistecontract.nl nog steeds vol staat met suggestieve, onvolledige taal. Ook zou je kunnen opmerken dat juist deze informatie een formele website krijgt, terwijl de ‘zzp kan wél’ campagne wordt weggezet via wat versnipperde online content. Je zou het bijzonder kunnen vinden dat er nog geen AI-webmodule is opgetuigd, terwijl de techniek zich allang in die fase bevindt. Een nieuw Toetsingskader wordt door experts binnen enkele uren gefileerd op onjuistheden.
Via de concept wet VBAR werd uit het niets ‘inbedding = dienstverband‘ als leidend principe opgetuigd. Dat bleek na een aantal verwoede pogingen juridisch onhoudbaar te zijn en ging na jaren alsnog van tafel. Dit deel van de VBAR doorstrepen werd vervolgens als ‘meer rust en duidelijkheid voor zzp’ers en opdrachtgevers‘ gecommuniceerd door Aartsen. Maar de rust ontstaat niet, want de angst en onzekerheid houdt aan. Een wet die zzp inhuur onder de € 38 per uur risicovoller maakt, wordt er met stoom en kokend water doorheen geloodst. De Zelfstandigenwet laat nog jaren op zich wachten. Terwijl ondertussen de fiscale aftrekposten voor zzp’ers verder worden afgebroken.
Dan de zorg. De Belastingdienst pakte de zorgsector als proeftuin met onbewezen claims dat schijnzelfstandigheid daar rijkelijk aanwezig zou zijn. De rechter liet inmiddels zien dat dit niet zomaar waar is. De fiscus trok zich twee jaar geleden op het laatste moment terug van het beloofde beheersingskader Fiscaal Kader ZZP Zorg. Een Woo verzoek liet zien dit Kader geen schijn van kans had. In een ander geval paste de Belastingdienst stilletjes de data aan bij een goedgekeurde modelovereenkomst voor zzp inhuur, om deze buiten spel te zetten.
Wat mij betreft blijkt de koers voor het ministerie van SZW nog steeds ‘werknemer, tenzij..‘. Als minister Aartsen deze beleidslijn niet steunt, maar zijn ministerie voortdurend gedrag laat zien dat deze koers wordt gehandhaafd, dan resteert er wat mij betreft één vraag. Wie krijgt er wel grip op de ambtenaren binnen het ministerie van SZW?
