De druk op de palliatieve zorg in Nederland neemt verder toe. Hospices proberen uit te breiden om de stijgende zorgvraag op te vangen. De behoefte groeit, maar personeel, vrijwilligers, capaciteit en beschikbaarheid komen steeds meer op spanning te staan. Ook in de hospicezorg beginnen die grenzen zichtbaarder te worden.
Hospicezorg groeit snel, maar capaciteit staat onder druk
Hospicezorg speelt een belangrijkere rol binnen de palliatieve zorg. Doordat mensen met zorgvraag langer thuis moeten blijven wonen, door vergrijzing en een groeiend tekort aan zorgprofessionals in de wijkverpleging, wordt de laatste levensfase voor veel mensen en mantelzorgers zwaarder. En de nabijheid van professionele zorg in de thuissituatie is niet altijd meer vanzelfsprekend. Hospices vormen daardoor steeds vaker een noodzakelijke schakel wanneer palliatieve zorg thuis niet langer haalbaar is of intensieve terminale zorg nodig is.
Daarmee verschuift ook de palliatieve zorg vaker richting een hospice. Dat blijkt uit de nieuwe Registratierapportage van Vrijwilligers Terminale Palliatieve Zorg Nederland (VPTZ) en Associatie Hospicezorg Nederland (AHzN). In 2025 kregen ruim 13.000 mensen in de laatste fase van hun leven zorg in een hospice. Ten opzichte van een jaar eerder is dat een stijging van 8,5%. Ook het landelijk aantal hospicebedden groeide. 39 procent van de hospices verwacht de komende jaren verder uit te moeten breiden om aan de oplopende zorgvraag te kunnen voldoen.
Van alle aanmeldingen voor hospicezorg werd uiteindelijk 40% niet opgenomen. Dit kwam volgens het rapport vaak doordat cliënten overleden voordat er een plaats in het hospice beschikbaar kwam. Ook de gemiddelde tijd dat mensen in het hospice verbleven daalde naar 20 dagen. Dat kan erop wijzen dat mensen pas later worden opgenomen wanneer de situatie thuis niet langer houdbaar is.
Thuis sterven wordt steeds moeilijker organiseerbaar
De vraag naar zorg binnen het hospice groeit, maar het aantal mensen dat thuis ondersteuning kreeg in de laatste levensfase nam af met 7 procent. Juist terwijl de politiek inzet op langer thuis wonen, neemt de ondersteuning in de laatste levensfase thuis af. Want in de praktijk blijkt die combinatie steeds moeilijker houdbaar. Veel mensen hebben de wens om thuis te sterven, maar de belasting voor mantelzorgers en wijkverpleging neemt alsmaar verder toe. Vrijwilligers spelen daarin een sleutelrol waarvan de zorg thuis afhankelijk wordt. Bijvoorbeeld door mantelzorgers tijdelijk te ontlasten of aanwezig te zijn tijdens nachtelijke zorgmomenten.
Uit de rapportage blijkt echter dat ondersteuning thuis vaak pas laat of zelfs te laat wordt ingezet. Inmiddels bestaat ruim een kwart van alle thuis inzetten uit spoedzorg binnen 24 uur na aanmelding. Want langer thuis, betekent later crisis. In sommige gevallen overlijdt een cliënt zelfs voordat ondersteuning kan starten. Er ontstaat vaker een situatie waarin zorg pas wordt opgeschaald wanneer de thuissituatie eigenlijk al niet meer houdbaar is. Dat sluit aan bij eerdere signalen uit de wijkverpleging en palliatieve thuiszorg, waar zorgprofessionals al langer aangeven dat intensieve terminale zorg thuis organisatorisch en praktisch steeds moeilijker rond te krijgen is.
Ook bij vrijwilligers ontstaan tekorten
De palliatieve zorg draait in Nederland voor een groot deel op vrijwilligers en informele zorgverleners. Vaak samen met een relatief klein team aan formele zorgverleners zoals verpleegkundigen. In hospices, bij mensen thuis en binnen zorginstellingen zijn inmiddels bijna 15.000 vrijwilligers actief. Samen besteedden zij vorig jaar bijna 1,9 miljoen uur aan ondersteuning en zorg in de laatste levensfase.
Hoewel vrijwillig niet vrijblijvend betekent, kan een dergelijke constructie wel kwetsbaar worden wanneer zorg in complexiteit en omvang blijft toenemen. Vrijwilligers hebben binnen de palliatieve zorg allang niet meer alleen een aanvullende rol. In veel situaties vormen zij inmiddels een belangrijk onderdeel van de dagelijkse ondersteuning van cliënten, mantelzorgers en zorgprofessionals. Zonder deze inzet zou de huidige hospicezorg waarschijnlijk niet houdbaar zijn.
Volgens de rapportage geeft inmiddels ongeveer één op de vijf organisaties aan structureel moeite te hebben om voldoende vrijwilligers beschikbaar te houden. Met name in vakantieperiodes. Juist op een moment waarop de vraag naar palliatieve zorg verder stijgt, wordt de zorg daarmee steeds afhankelijker van een groep vrijwilligers die zelf ook moeilijker beschikbaar blijkt.
Het systeem wordt verder opgerekt
Palliatieve zorg is een goed voorbeeld van wat vroeger onmogelijk was, maar nu ‘passende zorg‘ wordt genoemd.
- Alhoewel 24 uurs ondersteuning thuis wordt geïndiceerd, accepteert de zorgverzekeraar die indicatie niet;
- Het aantal zorgmomenten voor mensen die thuis sterven wordt beperkt, waardoor het sociale netwerk onder druk komt;
- De mogelijkheid om palliatieve zorg thuis te krijgen, is daardoor niet meer voor iedereen haalbaar. Ook al zijn professionals beschikbaar;
- De alternatieve route op thuis sterven heet een hospice en die inzet groeit, maar niet in hetzelfde tempo als de vraag;
- Formele palliatieve zorg thuis is een recht op zorg, maar is inmiddels in de praktijk vervangen door informele zorg in een hospice.
Daarmee lijkt ook binnen de palliatieve zorg hetzelfde patroon zichtbaar te worden: Problemen verdwijnen niet, maar verschuiven verder binnen het systeem. Van ziekenhuizen naar thuiszorg, van thuiszorg naar mantelzorgers, vrijwilligers en hospices. Ook daar beginnen nu de grenzen zichtbaarder te worden. Ondanks dat de vraag naar flexibiliteit en specialistische inzet blijft groeien, wordt de ruimte om flexibel personeel in te zetten kleiner. Dat is ‘passende zorg’ in de praktijk.
