De zzp’er is de afgelopen jaren geframed als een probleem dat koste wat kost moest worden teruggedrongen in loondienst. Met de uitspraak van de Hoge Raad is er sprake van een keerpunt voor zelfstandigen, mits er actie wordt ondernomen om zelfstandig ondernemerschap te herstellen.
Positie zelfstandigen is jarenlang ondermijnd
De zzp’er is de afgelopen jaren in een heel vreemde werkelijkheid terecht gekomen. Onterechte verwijten over groepen schijnzelfstandigen en een koers van ‘inbedding = dienstverband‘ hebben zzp’ers en opdrachtgevers duurzaam ongerust gemaakt. Het ministerie van SZW is de architect van deze koers, die de aanpak van de arbeidsmarkt richtte op het onderstrepen van een dienstverband en het negeren van zzp. Om te begrijpen hoe deze koers werd onderbouwd, is het belangrijk om te kijken naar enkele opmerkelijke uitspraken van de afgelopen jaren.
- De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid vond de koers ‘inbedding = dienstverband‘ en de handhaving op schijnzelfstandigheid een ‘effectief en gebalanceerd pakket‘ aan maatregelen dat bedoeld was om ‘duurzame arbeidsrelaties te stimuleren‘;
- Diezelfde minister stelde dat ‘werkenden op zoek zijn naar meer zekerheid‘ en daarnaast ‘excessieve (externe) flexibilisering‘ moest worden bedwongen. Een toename van het aantal zzp’ers was ‘een remmende factor op economische groei‘;
- Er moest gehandhaafd worden op schijnzelfstandigheid, want ‘het is niet duurzaam houdbaar om regels te hebben die niet gehandhaafd worden… De komende tijd wordt toegewerkt naar een situatie waarin de regels rondom werk en de beoordeling van arbeidsrelaties weer nageleefd worden.’
Wat het ministerie van SZW er niet bij vertelde is dat bepaalde criteria uit de ‘zaak Deliveroo’ kunstmatig zijn vergroot en zelfstandig ondernemerschap onterecht werd verkleind. De politiek greep niet in. We concludeerden anderhalf jaar geleden al dat het dossier zzp al lang niet meer ging over de positie van de zzp’er, maar over dwang naar een dienstverband. ZZP belangenbehartigers stonden al die jaren machteloos. Het was wachten op een doorbraak van buitenaf.
Hoge Raad: zelfstandig ondernemerschap is een volwaardig criterium
Uiteindelijk werd het de Hoge Raad die vorige week – nogmaals – aangaf dat inbedding niet automatisch een dienstverband veroorzaakt. De kwaliteit van het zelfstandig ondernemerschap telt net zo stevig mee als alle andere criteria. Zelfstandigenorganisaties bleken opgelucht en spreken inmiddels over ‘kansen voor ondernemers’. Is dat niet wat voorbarig? Het kwaad is immers geschied. Honderduizenden zzp’ers worstelen op dit moment met het vinden van opdrachten, omdat opdrachtgevers om onheuse redenen angst is aangejaagd. Het ministerie van SZW heeft een website online staan met foutieve en gekleurde informatie. Het heeft zelfs wat weg van een goed georganiseerde desinformatie campagne. De Belastingdienst controleert vooringenomen alvast via ‘inbedding = dienstverband’. In de zorgsector zien we al jaren dat zelfstandigen opdrachten verliezen door de angst die beleidsmakers en handhavers hebben aangewakkerd. Er ligt zelfs een concept wet VBAR voor alle zzp’ers met een onjuist juridische standpunt, namelijk ‘inbedding = dienstverband’, met als sluitstuk het zelfstandig ondernemerschap. De Hoge Raad heeft nu definitief een streep gehaald door het idee dat inbedding automatisch een dienstverband betekent. Maar dat is slechts het begin. Wat moet er allemaal gebeuren?
Beken dat zelfstandig ondernemerschap een gelijkwaardig criterium is
Het ministerie van SZW en de Belastingdienst moeten expliciet erkennen en bekennen dat zelfstandig ondernemerschap een volwaardig en gelijkwaardig criterium is bij de beoordeling van de arbeidsrelatie. De positie van zelfstandig ondernemers is de afgelopen jaren onterecht en onder valse voorwendselen ondermijnd. Nee, ingebed werk binnen de kernactiviteiten van een onderneming is niet zuiver voorbehouden aan het dienstverband.
Juridisch afzwakken van het criterium ‘inbedding’
De Hoge Raad heeft duidelijk gemaakt dat inbedding niet automatisch een dienstverband betekent. Dit principe moet worden doorgevoerd in alle formele documentatie, zoals de Toelichting Beoordeling Arbeidsrelaties van de Belastingdienst, de website hetjuistecontract.nl en de webmodule. ZZP’ers en opdrachtgevers zouden zich niet langer moeten laten leiden door foutieve en gekleurde informatie.
Vertrouwen van opdrachtgevers moet hersteld worden
Het dreigen met naheffingen en boetes bij ingebed werk heeft veel vertrouwen van opdrachtgevers verloren doen gaan. Er moet een publiek signaal komen dat zelfstandige samenwerking tussen zzp’ers en organisaties juridisch houdbaar en veilig is. Voor de zorg is de juridisch leidraad het Fiscaal Kompas ZZP Zorg. De overheid zou moeten werken aan een publieke campagne om de mythe van “inbedding = dienstverband” te ontkrachten.
Zelfstandigen moeten betrokken worden bij beleidsvorming
Het hele debacle rondom de aanpak schijnzelfstandigheid heeft kunnen ontstaan omdat zzp belangenorganisaties structureel op een zijspoor worden gezet. Bij het Regeerprogramma dat vorig jaar uitkwam, zaten er welgeteld nul zelfstandigenorganisaties in het ‘Overzicht belangrijkste gesprekspartners’ – pagina 128. Het blijft voor zelfstandigenorganisaties tot nu toe vooral bij de hoop op verandering, maar niet meer dan dat.
De VBAR moet van tafel
Joost van Ladesteijn vat het goed samen. De wet VBAR is geen vertaling van het huidige recht. De wet VBAR kent minimaal draagvlak. Ook kreeg de wet kritiek van (1) de Raad voor de Rechtspraak, het (2) Adviescollege toetsing regeldruk en de (3) de Raad van State. De wet VBAR is overbodig, want de holistische toets is leidend. “Is meer kritiek mogelijk op een concept-wetsvoorstel? We zijn … discussies uit onder andere 2016 opnieuw aan het voeren.”
Vooringenomen handhaving op schijnzelfstandigheid moet stoppen
De Belastingdienst moet een evenwichtige blik krijgen op arbeidsrelaties en niet met de huidige vooringenomen houding (zorg)organisaties betreden. Zeker in de zorg zijn de gevolgen enorm, nu organisaties op onnodige gronden zzp inhuur afbouwen of staken. Landelijke zorgkoepels over de houding van de Belastingdienst: “De Belastingdienst gebruikt in alle gevallen het standpunt dat zzp-inzet zowel intra- als extramuraal niet of vrijwel niet mogelijk is en inzet van de meeste zzp’ers op korte termijn moet worden stopgezet.”
Eindelijk gaat het weer over de toekomst van zelfstandig ondernemerschap
De afgelopen jaren heeft het kabinet bewust ingezet op een beleid dat zelfstandig ondernemerschap marginaliseert, met als dieptepunt de wet VBAR. De recente uitspraak van de Hoge Raad laat zien dat deze koers juridisch niet houdbaar is. Het wordt nu tijd de schade te herstellen en de positie van zelfstandig ondernemerschap op de arbeidsmarkt te borgen. Dat betekent niet alleen dat foutieve informatie uit overheidskanalen moet worden gecorrigeerd, maar ook dat wet- en regelgeving daadwerkelijk moet gaan aansluiten bij de arbeidsmarkt van vandaag. Zelfstandigen moeten niet langer als een ‘probleem’ worden gezien, maar als een volwaardige kracht binnen onze economie. Voor werkenden is het dienstverband níet de norm. Handhaving moet eerlijk en evenwichtig zijn, zonder een politieke agenda die ten koste gaat van tienduizenden ondernemers. Als de overheid serieus is over een toekomstbestendige arbeidsmarkt, dan moet zelfstandig ondernemerschap niet langer bedolven worden onder mantra’s zoals ‘vast dienstverband is de norm’.
De politiek is nu aan zet.
