In de ouderenzorg is het uitgangspunt geworden dat mensen langer thuis moeten blijven wonen. Maar in die thuissituatie is formele zorg lang niet altijd meer beschikbaar, zelfs niet als mensen er recht op hebben. Volgens beleidsmakers en zorgverzekeraars heet dit gebrek aan zorg ‘passend’, want er is schaarste. Dat heeft gevolgen, want zelfredzaamheid wordt pas écht zichtbaar achter de voordeur. Wat gebeurt er wanneer kwetsbaarheid de zelfstandigheid ondermijnt? Wie vangt op dat moment de klap op?
Afscheid van verzorgingshuis en deel van verpleeghuis
Waar ouderen vroeger eerder werden opgenomen in een verzorgingshuis of verpleeghuis, ligt de nadruk steeds vaker op zelfstandig wonen met ondersteuning thuis. De verpleeghuiszorg is steeds meer gericht op mensen met de meest complexe zorgvragen. Het langer thuis laten wonen van ouderen is sinds een aantal jaar het doel. Een deel van de zorg en ondersteuning die eerder binnen een instelling werd geleverd, moet dus nu thuis worden georganiseerd. Dat betekent ook dat problemen die vroeger eerder door zorgprofessionals werden gezien, langere tijd niet zichtbaar zijn. Zolang het goed gaat, gaat het goed. Maar wanneer de kwetsbaarheid toeneemt, kan een klein incident ineens grote gevolgen hebben.
‘Thuis als het kan’
In 2022 werd het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) gepresenteerd. De nieuwe norm werd helder omschreven: zelf als het kan, thuis als het kan en digitaal als het kan. Ouderen moeten zo lang mogelijk zelfstandig blijven wonen met ondersteuning vanuit hun eigen omgeving en met zorg zo dichtbij mogelijk. Mensen komen minder snel in aanmerking voor verblijf in een zorginstelling en blijven daardoor met een zwaardere zorgvraag thuis wonen. Maar wanneer zelfstandig wonen steeds sterker afhankelijk wordt van zelfredzaamheid, moet die achteruitgang ergens worden opgevangen. Voorheen waren dat instellingen zoals verzorgingshuizen.
Wanneer wordt ‘kan’, ‘niet meer kan’?
Langer thuis wonen vraagt veel van de omgeving. Niet alleen van de oudere zelf, maar ook van mantelzorgers, de wijk en de eventuele professionals als die er nog zijn. Kan iemand nog opstaan, douchen, medicatie innemen of bewegen door het huis? Tijdige ondersteuning kan voorkomen dat een kleine achteruitgang uitgroeit tot een groot probleem. Die ondersteuning is bepalend voor het verschil tussen ‘thuis als het kan’ en ‘thuis als het niet meer kan’.
De formele thuiszorg om dit langer thuis te ondersteunen staat onder druk. De schaarste aan zorgpersoneel maakt dat niet iedere zorgvraag automatisch leidt tot de ondersteuning die geïndiceerd wordt. Meer zelf doen, meer samen met het netwerk opvangen en alleen professionele zorg wanneer dat nodig is. Dat is nu ‘passend’. Maar mantelzorg is net zoals formele zorgverlening ook niet onbeperkt beschikbaar. Er is een verschil tussen langer thuis wonen en langer verantwoord thuis wonen. Het eerste gaat over de plek waar iemand woont. Het tweede of de ondersteuning rondom die persoon nog aansluit bij wat er thuis daadwerkelijk nodig is.
Van de voordeur naar het ziekenhuis
Ouderen wonen tegenwoordig veel langer zelfstandig dan enkele decennia geleden. In 1980 woonde nog 23 procent van de 75-plussers binnen een instelling. Begin 2024 was dat nog 7 procent. Ook kwetsbare ouderen wonen steeds vaker achter hun eigen voordeur. Deze ontwikkeling is volop gaande. Tussen 2018 en 2024 groeide het aantal ouderen met langdurige zorg thuis van 34.000 naar 78.000. Een val heeft dus letterlijk meer impact.
Van de 124.000 65-plussers die in 2025 na een val op de spoedeisende hulp kwamen, werden er 41.900 opgenomen in het ziekenhuis. Een val is daarmee niet alleen een persoonlijk risico, maar is ook het punt waarop zelfstandig wonen eindigt en de vraag naar formele zorg opeens toeneemt.
Van het ziekenhuis naar… ?
Dan ontstaat het volgende probleem. Waar gaat een oudere naartoe die in het ziekenhuis is behandeld, maar nog niet zelfstandig naar huis kan? Juist bij ouderen is die vraag steeds relevanter. De NZa verwacht dat het aandeel 65-plussers op de spoedeisende hulp stijgt van 35 procent in 2019 naar 42 procent in 2030. Bovendien heeft 30 procent van de 70-plussers na een ziekenhuisopname nieuwe beperkingen bij het dagelijks functioneren. De behandeling kan dus zijn afgerond, terwijl een nieuwe behoefte aan wijkverpleging, revalidatie of langdurige zorg is ontstaan.
Daar begint het doorstroomprobleem. Want die vervolgzorg moet wel beschikbaar zijn. De NZa constateert zelf dat de huidige organisatie van de acute ouderenzorg daar onvoldoende op is ingericht. Kwetsbare ouderen belanden daardoor regelmatig op de SEH of in het ziekenhuis, terwijl die omgeving niet altijd bij hun zorgvraag past. Het gevolg daarvan kan juist weer verdere achteruitgang en een langere opname zijn.
Is deze zorg ‘passend’?
Langer thuis wonen past binnen ‘passende zorg’. Meer zelf doen en meer opvangen vanuit het eigen netwerk ook. Professionele zorg wordt schaarser en moet daarom ‘passend’ worden ingezet. Kan langer thuis wonen op zichzelf ‘passend’ worden genoemd als de gevolgen verderop in de keten worden opgevangen? Wanneer ziekenhuizen lopen vast omdat patiënten niet kunnen doorstromen. Een ziekenhuisbed dat bezet blijft, kan niet voor een volgende patiënt worden gebruikt. Is dat dan ‘passend’? Want er zijn schaarse ziekenhuisbedden.
Passende zorg zou niet alleen moeten gaan over zorg die niet meer bestaat. Het zou ook moeten gaan over wat er vervolgens gebeurt met de zorgvraag die overblijft en die geen alternatieve route heeft. Als ondersteuning achter de voordeur afneemt en de gevolgen daarvan uiteindelijk via de SEH alsnog bij de formele zorg terechtkomen, is deze zorg niet ‘passend’. Het is zorg die thuis genegeerd werd, om het vervolgens te zien verschuiven naar het ziekenhuis.
Aan het einde van deze domino staat één partij die vervolgens met de gevolgen wordt geconfronteerd. De burger. Het is de oudere die ondersteuning nodig heeft, de mantelzorger die moet bijspringen en de patiënt die wacht op een ziekenhuisbed. Allemaal verzekerden die iedere maand voor dat zorgstelsel horen te betalen. ‘Passende zorg’ zou niet de verklaring moeten worden van alle onderdelen die niet meer lukken, maar zou moeten gaan of alle onderdelen nog samen passen.
