Onderzoek na onderzoek laat zien dat een tekort aan salaris de uitstroom bevordert en verdere flexibilisering van de arbeidsmarkt in de zorg aanjaagt. De arbeidsmarkt is krap en zorgmedewerkers nemen de regie. Toch gaat het cao ritueel met dreigende stakingen weer net als voorgaande jaren van start, omdat er niet degelijk wordt betaald voor schaarse zorgmedewerkers. Zolang de loondiscussie blijft steken, kiest zorgpersoneel voor flexibiliteit.
In de herhaling: ‘cao overleg geklapt’
Net zoals de afgelopen jaren begint het cao ritueel weer aan stakingen en ‘geklapte overleggen’. Zo hebben vakbonden FBZ, FNV Zorg & Welzijn, CNV en NU’91 hun teleurstelling uitgesproken over de houding van de koepel van Gehandicaptenzorg organisaties. Maar liefst 7 vergaderingen waren er voor nodig om vast te stellen dat 190.000 medewerkers geen goed loonbod kregen. 3% voor 2026 was te weinig. Ook ‘mislukte het overleg’ tussen de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ) en diezelfde vakbonden over een nieuwe cao Ziekenhuizen. Na zes intensieve onderhandelingsrondes bleef een gezond loonbod voor 220.000 ziekenhuismedewerkers uit. De NVZ bood namelijk 2% salarisverhoging. De vakbonden gaan ‘in overleg met de achterban en andere bonden over het vervolg. Gezamenlijke acties worden niet uitgesloten.’ Dit alles is een herhaling van de afgelopen decennia. Zoals bijvoorbeeld 3,5 jaar geleden, toen we schreven dat er geen marktwerking bleek te zijn voor schaarse zorgmedewerkers met dienstverband. De onderhandelingen tussen vakbonden en werkgeversorganisaties zijn onveranderd gebleven.
Niet op de agenda: de loonkloof
Misschien is het goed om te benadrukken dat lós van de beperkte loonontwikkeling aan de cao tafels, daarnaast een loonkloof bestaat die niet opgelost wordt. Werkgevers en vakbonden kunnen zelf niet besluiten de loonkloof voor de ‘middeninkomens’ op te lossen. De loonkloof bestaat sinds 1999 en maakte daarmee vorig jaar haar 25 jubileum door. Het vaste dienstverband in de zorg wordt structureel 8% onderbetaald in vergelijking met alle andere sectoren. Werkgevers en vakbonden hebben de politiek nodig om miljarden vrij te maken om dit probleem op te lossen. Daar werkt ook dit kabinet echter niet aan mee. Oktober vorig jaar herhaalde ook minister Agema nog dat de loonkloof blijft. Zij geeft aan dat “de staat van de overheidsfinanciën geen ruimte biedt om extra middelen vrij te maken” voor de loonkloof. Samengevat komt het erop neer dat de cao onderhandelingen mislukken door een te laag loonbod, wat bovenop de reeds bestaande loonkloof komt. Gevolg: driekwart van een beroepsgroep zoals verpleegkundigen, komt niet rond met het salaris.
Welke prioriteit krijgen zorgmedewerkers?
Het NRC schrijft gisteren dat het inmiddels de vraag wordt welke prioriteit zorgmedewerkers krijgen (spiegel). De personeelstekorten in de zorg worden groter dan gedacht en het aantal studenten daalt. Over 10 jaar is het tekort aan zorgmedewerkers opgelopen tot 266.000 mensen. Verzuim neemt toe, inschrijvingen bij opleidingen nemen af. ‘Waarom stapt personeel op? Te laag salaris, te veel stress, te veel administratie, weinig perspectief‘. Minister Agema wordt aangehaald met haar beloftes bij aantreden. Het aanpakken van het arbeidsmarkttekort behoorde tot haar „allergrootste prioriteit… Het is ondenkbaar dat we dit op zijn beloop laten.” De aanpak van het arbeidsmarkttekort was “de reden dat ik minister wilde worden. Het is heel belangrijk voor mij”. Toch hield ook Agema de loonkloof in stand. Ook negeert Agema de flexibilisering in de zorg als het haar uitkomt. Want let op deze quote op in het NRC artikel: ‘En dan zijn er nog de nieuwe regels voor zzp’ers, iets dat opvallend genoeg niemand aanstipte’, aldus de journalist. Dit past bij ons beeld dat de arbeidsmarkt en zzp’ers als twee gescheiden dossiers behandeld worden. Niet alleen minister Agema, maar ook werkgevers, opleiders, Randstad en beroepsorganisatie V&VN benoemen de zorgtekorten, maar zwijgen over zzp’ers in de zorg.
Balen van flexibilisering, maar de oorzaak in stand houden
Dat zorgmedewerkers veel last hebben van een tekort aan inkomen, is duidelijk. Dat zorgmedewerkers zzp’er worden is logisch. Op zoek naar het aanvullen van dat inkomen combineren veel professionals zzp & loondienst. Eén op de vier zorgprofessionals met een KvK nummer, heeft een dienstverband ernaast. De redenen waarom zorgprofessionals deze stap maken, zijn uitvoerig onderzocht. Als we kijken naar de redenen waarom zorgmedewerkers zzp’er worden, dan zien we precies dezelfde redenen waarom professionals het dienstverband verlaten of afbouwen.
- Voldoende verdienen om van rond te komen;
- Een voorspelbaar en zelf te beïnvloeden agenda;
- Werk en privé kunnen combineren;
- Zelf bepalen hoeveel uren je werkt.
De kwaliteit van het vaste dienstverband is direct gerelateerd aan het ontstaan van zzp. Zelfs het arbeidsmarktprogramma van het ministerie van VWS zelf concludeerde dat zzp vooral een gevolg is van de beperkingen van een dienstverband. Maar die conclusies worden genegeerd en daarom zitten we nu weer in de fase van vastgelopen cao onderhandelingen en oplopende tekorten. Werkgevers, vakbonden, beroepsorganisaties, het ministerie en zelfs zorgverzekeraars balen van de uitstroom en flexibilisering in de zorg, maar de oorzaak daarvan wordt niet weggenomen. De werkomstandigheden van vaste zorgmedewerkers verslechteren steeds verder en onderzoek op onderzoek geeft datzelfde beeld.
Onderhandelen over een cao, terwijl de loonkloof blijft
Het inkomen blijft een groot struikelblok voor de arbeidsmarkt. Dit probleem is niet nieuw en de oplossingen zijn bekend. De politieke wil om de oplossingen uit te voeren ontbreekt. Zolang werkgevers, vakbonden en de overheid niet structureel investeren in zorgpersoneel, blijft de zorgsector gevangen in deze vicieuze cirkel. Werkgevers en vakbonden blijven onderhandelen over cao’s, terwijl de loonkloof overeind blijft. Dat maakt de onderhandelingen er niet geloofwaardiger op. De vraag is inmiddels niet meer óf de cao-onderhandelingen weer spaak lopen, maar wanneer. Ondertussen weten zorgprofessionals zelf wel beter. De krapte op de arbeidsmarkt ontnam werkgevers de regie en gaf deze aan werkenden. Het is geen verrassing dat steeds meer zorgmedewerkers zelf de regie nemen. Kijk niet vreemd op als blijkt dat de groep zzp’ers in de zorg gaandeweg weer groter wordt dit jaar. Of dat in ieder geval de flexibilisering in de zorg weer verder toeneemt.
