Het zorgsysteem leunt in toenemende mate op mantelzorgers. Nieuwe cijfers uit een publicatie van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) laten zien dat de druk op informele zorg fors toeneemt en de formele zorgcapaciteit verder terugloopt. Al jaren verschuift de zorg meer richting de thuissituatie, omdat ouderen langer zelfstandig thuis moeten wonen en de personeelstekorten in de zorg oplopen. Mantelzorg is niet iets vrijblijvends meer, maar wordt verwacht.
De groei van mantelzorg raakt steeds meer het dagelijks leven
Mantelzorg is allang niet meer alleen een dochter die af en toe boodschappen doet voor haar moeder of de buurman die even helpt met een klusje. Steeds vaker gaat het om intensieve en structurele zorg die jarenlang doorgaan en verweven raken met werk, gezin en dagelijks leven. Partners verzorgen elkaar thuis, kinderen ondersteunen hun ouders bij administratie en afspraken en familieleden springen bij omdat professionele zorg niet altijd beschikbaar is of pas veel later wordt ingezet.
Een nieuwe publicatie van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) die gisteren verscheen laat zien hoe groot die ontwikkeling en afhankelijkheid van mantelzorg inmiddels is geworden. In 2024 was 39 procent van de volwassenen mantelzorger, tegenover 33 procent in 2014. Inmiddels gaat het om ruim 5,5 miljoen Nederlanders die zorg of ondersteuning bieden aan een partner, ouder, kind, familielid, vriend of buurtgenoot met gezondheidsproblemen. Meer mensen moeten mantelzorg gaan combineren met hun baan. Inmiddels is dat 80 procent. Daarvan is een aanzienlijk deel zelf ook zorgprofessional. Het bevestigt hoe sterk informele zorgtaken inmiddels onderdeel uitmaken van het dagelijks leven van mensen en de arbeidsmarkt.
Meer mantelzorgers betekent ook meer overbelasting
In het onderzoek valt op dat niet alleen het aantal mantelzorgers groeit, maar ook dat de druk op mantelzorgers verder toeneemt. De toenemende vraag en de complexiteit zijn met elkaar verbonden. Het aantal mantelzorgers dat zich ernstig belast voelt steeg van 9,6 procent in 2024 naar 11 procent 2024. Het gaat inmiddels om 600.000 mensen die moeite hebben een gezonde balans te houden tussen hun eigen leven en de zorg voor een ander. Daar komt bij dat inmiddels 2,7 miljoen mantelzorgers ook een baan hebben wat zorgt voor extra spanning. Want enerzijds lopen de personeelstekorten in de praktijk op en moeten zorgmedewerkers door ziekte, uitval of onderbezetting vaker onverwachts bijspringen. Nu externe flex wordt belemmerd of afgebouwd komt die druk bij zorgprofessionals in vaste dienst te liggen.
Maar door diezelfde personeelstekorten verschuift de zorg voor hun eigen familie en sociale omgeving ook verder naar zichzelf. Voor veel zorgprofessionals ontstaat daardoor een dubbel probleem. Op het werk neemt de druk toe, terwijl thuis ook meer zorgtaken op hun schouders terechtkomen. En wie werkt in een organisatie waar bestuurders principieel sturen op minder flexibele inzet, moet die extra druk vaak ook nog opvangen voor collega’s. Het SCP waarschuwt dat deze combinatie kan leiden tot meer tijdsdruk en overbelasting.
De zorg verschuift verder naar huis
De cijfers uit het rapport van SCP passen binnen een ontwikkeling die al jaren zichtbaar is in de zorg. Met de vergrijzing groeit het aantal ouderen snel en moeten mensen met zwaardere en complexe zorgvragen langer thuis wonen. Niet alleen de plek waar zorg wordt verleend verschuift, maar ook de verantwoordelijkheid voor wie die zorg uiteindelijk moet leveren wordt steeds minder tastbaar. Want het gaat niet alleen meer of zorg iemand helpt, maar ook nog betaalbaar, efficiënt en haalbaar is. Dit wordt vervolgens ‘passende zorg’ genoemd. Waar professionele zorg vroeger vooral binnen instellingen werd georganiseerd, wordt nu eerst gekeken wat familie of de directe omgeving kan opvangen. Informele zorg wordt een buffer om personeelstekorten in de zorg op te vangen en mantelzorg wordt daarmee de hekkensluiter om zorg betaalbaar en toegankelijk te houden. Niet omdat het kan, maar omdat het moet.
Rapport SCP Mantelzorg in beweging: “Politiek en beleid verwachten veel van de inzet van deze informele ondersteuning (D66 et al. 2026; VWS 2023).”
De maatschappelijke prijs van mantelzorg blijft grotendeels buiten beeld
Onderzoeksresultaten over mantelzorg gaan vaak over betrokkenheid, solidariteit en overbelasting. Maar veel minder over de vraag wat die verschuiving uiteindelijk kost op maatschappelijk niveau. Want wanneer steeds meer mensen langdurig mantelzorg moeten combineren met werk heeft dat ook gevolgen buiten de zorg zelf. En niet alleen in andere sectoren, maar juist ook in de zorg zelf.
In het rapport ‘Heilige zorghuisjes, is mantelzorg echt goedkoper dan betaalde zorg?’ schrijft Marjet Veldhuis dat de werkelijke maatschappelijke prijs van mantelzorg structureel wordt onderschat. Volgens haar ontstaat daardoor een vertekend beeld waarin mantelzorg beleidsmatig een besparing lijkt, terwijl de verborgen kosten elders in de samenleving terechtkomen.
Het rapport van Veldhuis beschrijft hoe mantelzorg steeds vaker wordt ingezet als oplossing voor personeelstekorten en oplopende zorgkosten, maar de gevolgen daarvan vervolgens weer zichtbaar worden in andere delen van de samenleving. Het betekent uitval op de arbeidsmarkt, inkomensverlies, gezondheidsproblemen en extra druk op sociale systemen. Zoals Veldhuis schrijft: “Wat in de begroting een bezuiniging lijkt, is in de realiteit een verschuiving van kosten — van het publieke domein naar de huiskamer.”
De vraag is daarmee niet alleen hoeveel mantelzorgers nog kunnen dragen, maar ook hoeveel maatschappelijke schade ontstaat wanneer steeds meer zorgtaken structureel worden doorgeschoven naar families en sociale netwerken.
Mantelzorg is geen onbeperkt vangnet
Het SCP wijst in het rapport nadrukkelijk op kwetsbare groepen mantelzorgers waar de druk vooral oploopt. Ouders van kinderen met een beperking verlenen vaak jarenlang intensieve zorg. Ouderen zorgen vaker voor hun partner terwijl zij zelf ook gezondheidsproblemen hebben. Jongvolwassenen ervaren meer mentale druk en steeds meer werkenden moeten mantelzorg combineren met een arbeidsmarkt die al onder zware spanning staat.
Mantelzorg draait niet meer om betrokkenheid of naastenliefde. Het is een fundamenteel instrument geworden om het zorgsysteem overeind te houden. Om vervolgens datzelfde zorgsysteem te legitimeren. Want wanneer tekorten in de professionele zorg structureel worden opgevangen met informele zorg verschuift ook het risico. Misschien is dat ook waarom mantelzorg steeds moeilijker te onderscheiden wordt van falend zorgbeleid.
