‘De zorg moet anders’, klinkt het in Den Haag en in bestuurskamers. In de praktijk betekent dat: minder formele zorg en meer leunen op het netwerk van cliënten. Mantelzorg als sluitpost. Alleen mantelzorg lost geen personeelstekorten op. Zeker niet in een sector die structureel kampt een oplopende werkdruk en overbelasting. Het wordt steeds duidelijker dat mantelzorg een beleidsdoel is zonder praktische onderbouwing.
Mantelzorg als oplossing voor arbeidsmarkt tekort
De signalen worden steeds meer zichtbaar. Formele zorg wordt afgeschaald en cliënten en familieleden zouden volgens zorgbestuurders hun verwachtingen moeten bijstellen. Het tekort aan formele zorg moet overgenomen worden door naasten en familie. Mantelzorg als sluitpost. Want zorgbestuurders zeggen: ‘De beschikbaarheid van zorg is een probleem van ons allemaal’. De verantwoordelijkheid wordt daarmee naar de maatschappij geschoven. Mantelzorg blijkt in de gedachte van een bestuurder geen aanvulling op formele zorg, maar een oplossing om het tekort aan professionals op te vangen. Is dat verstandig?
Goedkoop blijkt duurkoop
Om formele zorg te kunnen leveren heb je gekwalificeerde zorgprofessionals nodig. Om de veiligheid rondom de cliënt voorop te stellen zijn zorgprofessionals zijn verplicht doorlopend te investeren in hun kennis, bevoegd- en vakbekwaamheid. Dat is cruciaal voor het leveren van veilige en kwalitatieve zorg. En goed vakmanschap is kostbaar. Daarmee lijkt het alsof leunen op mantelzorg tot minder kosten leidt. Maar is informele zorg wel gratis? Onderzoeksplatform Follow The Money deed onderzoek en wat blijkt; mantelzorg kost de samenleving miljarden. Juist omdat het niét betaald wordt. Want mantelzorgers kunnen minder werken, ze vallen vaker uit door de grotere kans op overbelasting en het risico dat situaties achter de deur ontsporen.
De politiek kijkt liever weg
Hoe rijm je het tekort op de arbeidsmarkt en de noodzaak tot mantelzorg aan elkaar? Ook de politiek lijkt het antwoord niet te hebben. Het probleem van het tekort aan zorgpersoneel in de zorg is groot en voor de ‘oplossing’ wordt steeds vaker naar mantelzorg gekeken. De praktijk is echter weerbarstig. Wat mantelzorgers al jarenlang missen, bevestigt een recent onderzoek van onderzoekbureau MARE weer eens.
Een greep uit de reacties van mantelzorgers: ‘Mantelzorg is niet altijd een bewust keuze. Je rolt erin en het gaat steeds meer je eigen leven overheersen’ en ‘Mantelzorg wordt écht onderschat. Ik ben parttime gaan werken, omdat ik het anders niet meer redde’. ‘Mantelzorg voelt als een stuk van jezelf inleveren. Het beïnvloedt je hele leven’ en ‘Ik ben tegelijkertijd maatschappelijk werkster, verpleegkundige, taxichauffeur, maar ook dochter en heb een eigen leven met een fulltime baan’. Ik krijg nu cursussen om medicatie te prikken. Is het dan nog mantelzorg?’
Mantelzorg vraagt ondersteuning
Uit de conclusies van het onderzoek blijkt dat overbelasting onder mantelzorgers doelgroep breed wordt ervaren en herkend. De rol van werkgevers en de overheid om mantelzorgers te ontlasten wordt als voorwaarde gezien, maar dat blijft uit. Mantelzorg is inmiddels een structureel onderdeel van het zorgbeleid, maar niemand voelt zich er eindverantwoordelijk voor. Mantelzorg wordt met andere woorden wel verwacht, maar nauwelijks echt gefaciliteerd. Dus komt het probleem toch weer terug op de zorgmedewerker die er nog wél is.
Twee petten, geen rust
Zorgprofessionals dragen vaak twee petten: formele én informele zorg. Zorgmedewerkers verlenen veel vaker mantelzorg dan werknemers in andere sectoren, maar diezelfde zorgmedewerkers krijgen het steeds zwaarder. Dat zien we terug in actuele resultaten zoals in een onderzoek van NU’91 deze week. 51% voelt zich uitgeput na een dienst, 41% ervaart fysieke klachten en 40% voelt frustratie en werkgerelateerde stress. Zorgbestuurders zien deze signalen echter als imagoschade. Dezelfde zorgbestuurders kiezen er ook bewust voor om niet meer met zzp’ers te werken. Het gevolg daarvan is dat zorgmedewerkers in deze zorgorganisatie die voor een groot gedeelte thuiszorg biedt, 12% extra moeten werken. Dat komt neer op 2,5 uur per zorgmedewerker, per week extra. Een verpleegkundige in vaste dienst reageert: ‘De openstaande diensten komen vanzelf weer terug op ons bordje, want er is niemand beschikbaar. Dan moet je vanzelf meer werken, niet omdat je dat dan zo graag wil’.
Rechte rug in de bestuurskamer, kromme rug op de werkvloer
Het stoppen met zzp-inhuur betekent in de praktijk voor zorgmedewerkers in dienstverband dus verplicht meer uren werken. 2,5 uur per week is een korte ochtend- of avonddienst per week, extra. Deze uren gebruiken zorgmedewerkers misschien wel om mantelzorger te zijn. Mantelzorgers zitten inmiddels in een spagaat tussen hun werk én zorg voor een ouder, buurtgenoot, partner of kind. Daar kijkt niemand naar. Er wordt gestuurd op inzetbaarheid. Zorgorganisaties zeggen: ‘We rekenen op mantelzorg’. Maar op wie rekenen we dan? In veel gevallen op de mensen die al overbelast zijn. In loondienst, op de werkvloer en in hun privéleven. Op het leiderschap hoeven zorgprofessionals niet te rekenen. Het blijkt namelijk makkelijk beslissen over de rug van een ander. De zorgbestuurder van Thebe over de zomerperiode: “Dat wordt spannend, maar we houden onze rug recht. We gaan niet meer werken met zzp’ers.”
Inspectie Gezondheidszorg: ‘wees creatief’
Ook de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd ziet het gebeuren. De IGJ roept zorgaanbieders op om creatief te zijn en te experimenteren met het anders organiseren van zorg. Het kwaliteitskompas laat ruimte om anders te werken en liet de personeelsnorm volledig los. Maar hoe garandeer je inmiddels de kwaliteit als de fundamenten ontbreken? Als zorgmedewerkers overbelast zijn, mantelzorgers geen rustmoment hebben en cliënten steeds afhankelijker worden en een netwerk dat op zijn tenen loopt? Experimenteren kan, maar zonder perspectief neem je een groot risico. De risico’s van dat experiment worden nu gedragen door mensen die al te veel dragen. Ook de Inspectie biedt geen antwoorden, maar laat het over aan de zorgorganisaties zelf.
De prijs van een papieren werkelijkheid
Mantelzorg werkt alleen als iedereen meewerkt. Niet alleen de mantelzorgers zelf, maar ook zorgorganisaties, werkgevers en de politiek. Zolang niemand de eindverantwoordelijkheid neemt, blijft het vooral bij wensdenken. De ondersteuning ontbreekt, de combinatie van werk- en privé staat onder druk en formele zorg neem je niet zomaar over. Zeker niet bij ernstig zieke cliënten. Er vanuit gaan dat mantelzorg het oplost faalt niet omdat mensen het niet willen. Het faalt omdat het behandeld wordt als een sluitpost voor formele zorg. Dat is het niet. Als we doorgaan met beleid dat niemand uitvoert of zich verantwoordelijk voor voelt, dan komt er een moment dat informele zorg zich écht niet meer redt. Een beleidsvoornemen dat uiteindelijk leidt tot uitputting, is niet toekomstbestendig.
