In vrijwel elke beroepsgroep binnen de zorg wordt inmiddels gestuurd op de inzet van informele zorg en minder gekwalificeerde professionals. Onder het beleid van meer zorg met minder mensen wordt het personeelstekort in de praktijk opgevangen door grenzen te verleggen. Zelfs bij grote en complexe operaties worden beroepsnormen losgelaten. De Landelijke Vereniging van Operatieassistenten (LVO) liet verontrustende signalen los van hun leden – operatie assistenten. Dat zorgprofessionals de juiste kwalificaties en diploma’s hebben is niet altijd meer vanzelfsprekend. Met als gevolg dat de patiëntveiligheid onder druk komt te staan.
Wat nu ook in de operatiekamer zichtbaar wordt
Uit een artikel van Zorgvisie blijkt dat sommige operatieassistenten zich niet goed voelen bij het werken naast en met onder-gekwalificeerde zorgprofessionals. De zorgprofessionals zien in de praktijk gebeuren dat bijvoorbeeld doktersassistenten worden ingezet als operatieassistenten. Dit gebeurt al langer bij laagcomplexe ingrepen, zoals een poliklinische ingreep. Inmiddels zet deze beleidskeuze zich ook door naar hoogcomplexe operaties zoals een grote buikoperatie. ‘Ongekwalificeerde doktersassistenten steeds vaker in de operatiekamer te vinden’ stelt de beroepsorganisatie LVO voor operatie assistenten.
Personeelstekort beheersen wordt onderdeel van de zorgprofessional
Het loslaten van bepaalde kwalificatie-eisen van zorgprofessionals is niet zonder risico. Operatieassistenten geven aan dat zij niet alleen hun eigen werkzaamheden moeten kunnen uitvoeren, maar dat zij zich tegelijkertijd verantwoordelijk voelen voor collega’s die niet over dezelfde opleiding en ervaring beschikken. De focus rondom de veiligheid van de patiënt in de OK dreigt op die manier te verschuiven naar het beheersen en compenseren van ontbrekende deskundigheid. Wat eerst een uitzondering was, begint langzaamaan de nieuwe werkelijkheid te worden. Het op deze manier proberen op te vangen van personeelstekorten heeft directe gevolgen voor veiligheid, werkdruk en het tegen professionele grenzen aanlopen.
Het loslaten van de professionele standaard is er al langer
Wat nu in de operatiekamer zichtbaar wordt, past in de bredere beweging die de afgelopen jaren in meerdere beroepsgroepen en domeinen van de zorg terug te zien is. Meer zorg met minder mensen betekent in de praktijk dat het personeelstekort niet langer wordt gezien als iets dat opgelost moet worden. Het personeelstekort wordt geaccepteerd. Aan de andere kant neemt de druk op de zorg toe, omdat de zorgvraag juist stijgt. Dit betekent vervolgens dat de zorg anders georganiseerd moet worden, maar dat blijkt niet eenvoudig te zijn. Ondertussen speelt de vraag hoe er op dit moment omgegaan moet worden met kwaliteit en veiligheid, in tijden van schaarste en het belemmeren van zzp inzet. Het loslaten van de professionele standaard blijkt stilzwijgend de norm te zijn geworden. Het viel al eerder op dat bestaande kwaliteitskaders in de verpleeghuiszorg werden vervangen door een veel vager omschreven kwaliteits’kompas’.
Verantwoordelijkheid die structureel doorschuift
In de gehandicaptenzorg, de GGZ en het grootste domein de VVT, wordt al langer geëxperimenteerd met vrijblijvende kwaliteit. Taken verschuiven naar minder gekwalificeerde zorgverleners. Mantelzorgers vangen structureel gaten in het rooster op. Gediplomeerde zorgprofessionals ervaren daardoor vervolgens een veel te hoge werkdruk. Daarna volgt uitstroom en uitval. Niet de beleidsmakers, niet de zorgbestuurders en niet de zorgmanagers vangen deze hervormingen op. De verantwoordelijkheid en werkbaarheid wordt doorgeschoven naar cliënten, hun naasten en de resterende zorgprofessionals. Uiteindelijk zijn zij degene die het op de werkvloer zonder passende en duidelijke steun van ‘bovenaf’ moeten oplossen. Diverse onderzoeken laten zien dat naast zorgprofessionals ook mantelzorgers inmiddels op omvallen staan. Toch blijft beleid blijft inzetten op informele zorg als structurele oplossing.
Wie bewaakt uiteindelijk de ondergrens van veilige zorg?
De signalen uit de OK laten zien dat deze aanpak nu ook zijn uitwerking krijgt bij hoogcomplexe en risicovolle zorg. Wat als maatregel startte voor ondersteuning van basiszorg binnen thuissituaties, wordt langzaam uitgerold in medische domeinen waar vakbekwaamheid en competities altijd een harde randvoorwaarde was voor veilige zorg. Zoals het ziekenhuis. Diploma’s en kwalificaties worden nu zelfs daar optioneel en komt het aan op de overgebleven zorgprofessionals die een passende vakbekwaamheid hebben. Wie bewaakt de ondergrens?
Voor de Inspectie voor de Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) zou de ontwikkeling van onvoldoende beroepskwalificaties een aantal jaar geleden onbespreekbaar zijn, maar ook haar houding is inmiddels verschoven naar de vaagtaal ‘passende zorg’, zo lezen we terug in het jaarplan. “We kiezen daarbij nadrukkelijk voor een toezichthoudende rol die niet alleen gericht is op het bewaken van de ondergrens, maar ook op het stimuleren van beweging.” – Inspectie.
Die ‘beweging’ is dus een steeds grotere afstand tussen een beroepsnorm en wat door zorgorganisaties toegestaan wordt in de praktijk.
Waar zijn de zorgverzekeraars?
Dat deze ontwikkeling op operatiekamers, binnen de GGZ, Gehandicaptenzorg en verpleeghuizen stilzwijgend wordt geaccepteerd, wil zeggen dat ook zorgverzekeraars en zorgkantoren zich in deze ontwikkeling kunnen vinden. Dat is een koerswijziging.
Een jaar geleden was het sluiten van OK’s vanwege een stop op zzp operatie assistenten en zzp anesthesie assistenten een no-go voor zorgverzekeraars. Inmiddels weten we hoe zij die OK’s weer aan de gang gekregen hebben, zonder zzp operatie-assistenten. Deze professionals zijn verwisseld voor lager gekwalificeerd personeel. Daar komen we een jaar later achter, via de beroepsorganisatie. Ondertussen geeft ook de nieuwe coalitie de zorgverzekeraars meer regie over verdere bezuinigingen op de zorg.
Patiëntveiligheid als toevalstreffer
Wat de signalen uit de operatiekamer vooral laten zien is hoe ver het verleggen van traditionele veilige zorg onder het mom van personeelstekort doordringt in de sector. Niet alleen in de VVT, GGZ of gehandicaptenzorg gebeurt dit, ook in de hoogcomplexe risicovolle medische zorg binnen ziekenhuizen en andere behandelcentra. Tekorten worden niet opgelost, maar doorgeschoven. Kwaliteit wordt een rekbaar begrip. Verantwoordelijkheid verschuift van controlerende instanties naar de professional op de werkvloer. Van zorgprofessionals wordt uitgegaan dat zij hun morele kompas voortdurend bijstellen.
Een zorgstelsel zonder duidelijk bewaakte ondergrens, verschuift de verantwoordelijkheid naar de werkvloer. Niet beleid, niet toezicht en niet contractering bepalen dan de norm, maar de individuele professional die de risico’s moet opvangen is aan zet.
