Door de handhaving op schijnzelfstandigheid zouden zzp’ers in de zorg weer terugkeren in loondienst, zo vertelden de polder en zorgbestuurders zichzelf. Dat blijkt niet het geval. Zzp is niet meer dan een symptoom binnen de arbeidsmarkt en geen losstaand probleem. Het onafhankelijke onderzoek door AZW en Panteia laat zien dat het belemmeren van zzp’ers in de zorg niet heeft geleid tot een overstap naar een vast dienstverband of werk als uitzendkracht.
Egoïstische zzp’ers moesten terug in dienst
Jarenlang is de groei van het aantal zzp’ers in de zorg gepresenteerd als een probleem dat opgelost moest worden. Zzp’ers in de zorg zouden als vanzelfsprekend schijnzelfstandig zijn en weinig solidair met de zorgsector. Ze kiezen de aantrekkelijke diensten, laten collega’s met hoge werkdruk achter en brengen de continuïteit van zorg in gevaar. Dat was het voortdurende verwijt. Nooit werden deze claims onderbouwd met feiten, maar ze deden wel jarenlang de ronde. Dus werd het ‘waar’.
Werkgeversorganisaties, vakbond FNV, politici en beleidsmakers waren het dan ook eens over de gewenste oplossingsrichting. Minder zzp’ers en meer zorgprofessionals in vaste dienst. Het dienstverband is namelijk ‘de norm‘ en zeker in de publieke sector zouden zzp’ers moeten verdwijnen. De handhaving op schijnzelfstandigheid werd dan ook gezien als duizend dingen doekje. Zelfstandigen keren terug in loondienst, teams zouden weer stabiel worden en werkgevers zouden minder geld zijn aan externe inzet. Eind goed, al goed.
Het liep anders.
Onafhankelijk onderzoek: fabels over zzp’ers in de zorg ontkracht
Het onafhankelijke onderzoek van AZW en Panteia heeft onlangs de feiten over zzp’ers in de zorg op een rij gezet. Zzp’ers in de zorg blijken geen dominante groep binnen de zorg arbeidsmarkt. De sector bestaat uit 72% vaste werknemers, 15% flexwerkers en 13% zzp’ers. In een sector zoals de verpleeghuizen en thuiszorg was het percentage zzp’ers op het hoogtepunt nog geen 5%. Het onderzoek haalde op dat zorgprofessionals niet primair kiezen voor het zzp-schap vanwege hogere tarieven, maar vooral vanwege autonomie, invloed op de eigen agenda, werkdruk en de behoefte aan professionele ruimte.
Het rapport bevestigt dat de arbeidsmarkt in de zorg onverminderd krap blijft en dat zzp’ers vaak werden ingezet op plekken waar personeelstekorten het grootst is. Sinds de handhaving staat de zzp inzet in een aantal sectoren onder druk. Was dat nodig? Veel aannames die hebben geleid tot het huidige anti-zzp sentiment en anti-zzp beleid, zijn ontkracht. De zelfstandige die uit egoïsme de zorg ontwricht en de massale terugkeer naar loondienst via de start van de handhaving, blijken niet waar. Maar grotere problemen in continuïteit en kwaliteit van zorg spelen nu anderhalf jaar.
Het onderzoek zelf bewoog naar de terechte vraag waarom zoveel zorgprofessionals überhaupt hun werkgever verlaten.
Zorgsector verloor veel capaciteit met belemmeren van zzp
Het onderzoek van AZW en Panteia laat zien dat de echte uitdaging ergens anders ligt dan bij zzp’ers in de zorg. Zorgprofessionals verlaten nog steeds veel vaker hun werkgever dan dat zij terugkeren naar loondienst. Terwijl de arbeidsmarkt steeds krapper wordt en behoud noodzakelijk blijkt, zijn politiek, Belastingdienst en vakbonden vooral druk met hun verzet tegen zzp’ers. Dat maakt de opdracht voor werkgevers er niet minder om. Een aantal relevante feiten.
- 94% van de zzp’ers werkte in het primaire proces en leverde directe zorg of ondersteuning;
- De arbeidsmarktkrapte nam verder toe van 6,3 naar 7,4, mede onder druk van zzp afname;
- In 2022 maakten 3.570 werknemers de overstap naar zzp, terwijl 700 zzp’ers terugkeerden in loondienst;
- De uitstroom van werknemers naar zzp groeide tussen 2016 en 2022 met 84%;
- Autonomie, invloed op werktijden en werkdruk blijken belangrijkere drijfveren dan dwang naar dienstverband;
- 40,8% van de zzp’ers werkt minimaal 35 uur per week, tegenover 20,4% van de werknemers.
Het doel van ‘minder zzp’ers’ heeft niet tot meer dienstverband geleid en de krapte niet geholpen. De vraag die overblijft is waarom zoveel zorgprofessionals niet binnen een dienstverband willen werken, zelfs als het de laatste optie is.
ZZP’ers werden niet massaal uitzendkracht
Nee, er kwam geen massale overstap naar uitzendkracht door de zzp-handhaving. In brieven aan de politiek werd voor de handhaving startte gewaarschuwd voor een verschuiving naar uitzendconstructies en detachering. De handhaving zou weinig oplossen en juist leiden tot hogere kosten voor de zorgsector.
Het nieuwe onderzoek van AZW en Panteia vindt geen duidelijke aanwijzingen voor deze ontwikkeling richting uitzenden. Slechts een kleine minderheid van de werkgevers geeft aan meer gebruik te maken van uitzendkrachten of gedetacheerden. De grote meerderheid ziet geen verandering in deze vorm van externe inhuur. Opvallend, want de massale inzet van zzp’ers is grotendeels gestopt, terwijl de behoefte aan flexibele krachten er nog steeds is. De verwachte massale verschuiving van zzp naar uitzenden of detachering blijft in de beschikbare data uit en voor de praktijk betekent dit dat vaste medewerkers meer inzet moeten plegen.
ZZP’ers gingen niet massaal in vaste dienst
Ook massale terugkeer naar loondienst ontstond niet. Werkgevers waren er begin 2025 snel bij om zzp’ers te informeren over dat “zzp niet meer mogelijk was”. Onzin, wisten de meeste zzp’ers ook toen al en de rechter heeft dat punt inmiddels meerdere malen gemaakt. Ook het abrupt beëindigen van zzp contracten uit angst voor handhaving, bracht de mentaliteit van zorgorganisaties richting professionals nog eens goed naar voren en de conclusie was dan ook niet verrassend. Geen vast dienstverband voor zzp’ers.
Het onderzoek bevestigt nu die ontwikkeling. Veel meer zorgprofessionals verlaten een dienstverband richting het zzp-schap dan andersom. De behoefte aan autonomie, invloed op werktijden en het kunnen beheersen van de eigen werkdruk blijven de voornaamste drijfveren. Het zzp-schap werd niet opgegeven. De meeste zelfstandigen gaven aan zelfstandig te willen blijven werken en doen dat nog steeds. Op andere werkplekken.
Het gaat professionals dus niet over de werkvorm, maar over de werkomstandigheden. Terwijl de discussie jarenlang ging over de vraag hoe zelfstandige zorgprofessionals teruggedreven konden worden naar loondienst, blijkt dat voor de mensen die het werk doen geen vraagstuk. Het onderzoek komt uit op de centrale vraag waarom zoveel zorgprofessionals consequent laten zien dat zij niet meer willen werken voor een werkgever in de zorg.
Waar zijn de zzp’ers in de zorg gebleven?
De terugkeer naar loondienst bleef uit. De overstap naar uitzenden en detacheren kwam er niet. Maar de inzet van zzp’ers in delen van de zorg nam wel degelijk af. Waar zijn deze zorgprofessionals dan gebleven? Het onderzoek van AZW geeft daar geen antwoord op. Onderzoek naar de effecten van de handhaving op schijnzelfstandigheid zijn ook niet gedaan. Het beleid werd blind in gang gezet.
De verwachting was dat zorgprofessionals wel zouden terugkeren naar het vaste dienstverband als zelfstandig werken moeilijker werd gemaakt. Dat is niet uitgekomen. Zorgorganisaties huren deze professionals niet meer in, maar heeft ze ook niet op de loonlijst staan. Niemand vraagt zich tot op heden af waar die professionals dan wel naartoe zijn gegaan, in een sector die ervaren zorgprofessionals juist nodig heeft.
ZZP’ers hebben 20 jaar lang feedback gegeven aan de arbeidsmarkt
Wat zegt het rapport over zzp’ers in de zorg over de arbeidsmarkt? Twintig jaar lang groeide het aantal zelfstandigen in de zorg explosief. Twintig jaar lang gaven zorgprofessionals hetzelfde signaal af. Zij verlieten niet massaal de zorg, maar verlieten massaal het vaste dienstverband. Het antwoord van politiek, vakbonden, zorgbestuurders en beleidsmakers was vervolgens om de stap naar zzp zelf te bestrijden, in plaats van de bron van het probleem aan te pakken. Het onderzoek van AZW en Panteia laat nu zien dat daarmee het onderliggende probleem niet verdwenen is.
Als minder zzp’ers niet leiden tot meer loondienst, dan ligt het probleem dus niet bij zzp. Anders was de ene werkvorm wel voor de andere verwisseld. We moeten af van de focus op contractvorm en moeten naar werkomstandigheden die het mogelijk maken dat zorgprofessionals ook in loondienst hun vak blijven uitoefenen. Als de huidige aanpak dezelfde blijft, ligt verdere uitstroom uit de sector of een hernieuwde stap naar zzp voor de hand.
