Terwijl het ministerie van Volksgezondheid en zorgverzekeraars de burger proberen gerust te stellen, geeft een bank aan dat de zorg zichzelf ondermijnt. De centrale boodschap uit onderzoek door de ING luidt dat het zorgstelsel op papier functioneert, maar niet voor zorgmedewerkers en patiënten in de praktijk. Terwijl er akkoord op akkoord wordt gestapeld, valt de basis onder het zorgstelsel vandaan.
De basis van het zorgstelsel
Het Nederlandse zorgstelsel rust op zes belangrijke criteria.
- Solidariteit vormt de morele ruggengraat van het systeem. Gezonde en welvarende mensen dragen bij aan de zorg voor zieke en kwetsbaren;
- Toegankelijkheid van zorg betekent dat iedereen die zorg nodig heeft, dat ook krijgt. Waar je recht op hebt hangt niet af van jouw inkomen, leeftijd of gezondheid;
- Kwaliteit en veiligheid van zorg gaan over goede zorg, patiëntveiligheid en professionele standaarden. Deze worden bewaakt door het Zorginstituut en Inspectie;
- Voldoende, bekwame en gemotiveerde zorgmedewerkers zijn bepalend of de bovenstaande doelen haalbaar blijven;
- Doelmatigheid van zorguitgaven laat zien dat middelen effectief worden ingezet. Zorg moet werken, zonder verspilling of dubbele diagnostiek;
- Betaalbaarheid van het zorgstelsel is cruciaal om het stelsel houdbaar te houden voor burgers én overheid. Te hoge premies of hoge eigen risico’s, ondermijnen solidariteit.
Die zes fundamenten vormen samen het kompas van het Nederlandse zorgstelsel. Of ze nog overeind staan, hangt af van wie het verhaal vertelt.
Ministerie Volksgezondheid: het zorgstelsel werkt
“Wat er ook allemaal op de zorg aan te merken valt en wat er ook allemaal te verbeteren valt aan de zorg: we kennen in Nederland een goed zorgstelsel waarin op hoog niveau zorg wordt verleend door heel veel toegewijde professionals.” – behandeling begroting Volksgezondheid 2025 door Eerste Kamer.
Volgens het ministerie van Volksgezondheid valt het allemaal mee met de staat van de gezondheidszorg. Of er wel of geen sprake is van een zorginfarct, hangt af van wie je het vraagt. Terwijl onderzoekers en toezichthouders waarschuwen voor toenemende wachttijden, personeelstekorten en stijgende kosten, blijft de officiële lijn van het ministerie van VWS dat het stelsel “in de kern goed functioneert” en dat de uitdagingen “structureel worden aangepakt binnen bestaande afspraken, zoals het Integraal Zorgakkoord”. Er is “geen sprake is van een systeemcrisis”, maar “van een noodzakelijke transitie”.
Een bank legt uit: het zorgstelsel bezwijkt
Het zegt veel over de staat van de Nederlandse zorg dat niet het ministerie, niet de toezichthouders en ook niet de zorgverzekeraars, maar een bank moet uitleggen dat het zorgstelsel bezwijkt. In haar analyse stelt ING Research vast dat de groot aangekondigde zorgtransformatie nauwelijks van de grond komt en dat het systeem zelf de grootste rem is op verandering. De overheid spreekt al jaren over ‘passende zorg’, maar blijft steken in akkoorden zonder daadkracht.
ING, geen partij met een politiek belang in de zorg, fileert het systeem in haar onderzoek zakelijk en droog. Perverse prikkels, teveel verkokering, te weinig eigenaarschap ondermijnen het systeem. Terwijl de overheid en zorgverzekeraars geruststellend praten over “transitie” en “monitoring”, concludeert ING feitelijk dat de zorg bezweken is onder haar eigen constructie. Dat uitgerekend een bank dit moet constateren, laat zien hoe stil het is geworden aan de kant waar de verantwoordelijkheid eigenlijk hoort te liggen. Dit zien we ook terug bij de politiek, die ‘wel betrokken‘, maar ‘niet verantwoordelijk‘ wil zijn. We lopen 5 criteria van het stelsel door.
1. Toegankelijkheid van zorg staat onder druk
De praktische toegang tot zorg brokkelt steeds verder af. Wachttijden lopen op, vooral in de GGZ, wijkverpleging en ouderenzorg. De groei van de zorgvraag door vergrijzing, overtreft de beschikbare capaciteit. Dit leidt tot een verwacht tekort van 240.000 medewerkers in 2034. ING stelt dat veel regionale transformatieplannen “binnen de muren van het ziekenhuis” blijven, waardoor preventie, thuiszorg en eerstelijnszorg geen positie krijgen. De zorg blijft daarmee bereikbaar op papier, maar steeds minder in de praktijk.
IZA: beloften over toegankelijkheid
Het Integraal Zorgakkoord (IZA) werd in 2022 juist gepresenteerd als antwoord op die problematische toegankelijkheid. In het akkoord staat dat “iedereen moet kunnen rekenen op toegankelijke, betaalbare en kwalitatief goede zorg, nu en in de toekomst… Partijen zetten zich in om de zorg toegankelijk te houden, ook voor toekomstige generaties, door het bevorderen van ‘passende zorg’ en het voorkomen van onnodige zorg.” – IZA. Samen werken aan gezonde zorg, 2022. Terwijl het IZA de belofte deed om zorg “dichtbij en toegankelijk” te houden, constateert ING drie jaar later dat juist de domeinen waar die nabijheid moet ontstaan (wijkverpleging, huisartsenzorg, sociaal domein) nauwelijks aan bod komen in de praktijk. Met andere woorden: de papieren toegankelijkheid groeit, de feitelijke toegankelijkheid krimpt.
2. Kwaliteit en veiligheid staan onder druk
ING stelt dat de zorgakkoorden nauwelijks leiden tot inhoudelijke verbetering van zorgprocessen of uitkomsten. Het monitoren van kwaliteit is te breed en weinig concreet. Het blijft onduidelijk wat alle losse indicatoren op zorg zeggen over de daadwerkelijke kwaliteit. Zonder digitale koppeling en uitwisseling van gegevens wordt de patiëntveiligheid minder goed geborgd. Als kwaliteit en veiligheid niet goed in beeld zijn, kun je er bij de inkoop van zorg niet op sturen. Maar dat was toch prioriteit?
IZA: beloften over kwaliteit en veiligheid
Het Integraal Zorgakkoord (IZA) legde sterk de nadruk op het waarborgen van kwaliteit en veiligheid als fundament van – daar is hij weer – ‘passende zorg’. In het akkoord staat dat “we willen dat de kwaliteit van zorg voor iedereen goed, veilig en doelmatig is en blijft… Partijen spreken af te werken aan continue verbetering van de kwaliteit van zorg, gebaseerd op wetenschappelijke inzichten, professionele standaarden en ervaringen van patiënten”. Nu de ING constateert dat de beloofde kwaliteitsverbetering blijft steken en digitalisering nog nauwelijks functioneert, kun je je de vraag stellen of kwaliteit en veiligheid überhaupt prioriteit heeft.
3. Onvoldoende bekwame en gemotiveerde zorgmedewerkers
Het personeelstekort is de rode draad in ING’s analyse. Het remt alle andere doelen af. Toegankelijkheid, kwaliteit, doelmatigheid én betaalbaarheid staan onder druk door personele krapte. De druk op financiën maakt dat zorgorganisaties weinig ruimte hebben voor innovatie. Veel samenwerking strandt door een gebrek aan regie vanuit de organisaties zelf. Zonder structurele vermindering van administratieve lasten, herverdeling van taken en nieuwe bekostigingsvormen wordt de zorg simpelweg onuitvoerbaar, aldus de ING.
IZA: beloften over voldoende zorgmedewerkers
Het Integraal Zorgakkoord (IZA) benoemde het personeelstekort expliciet als de grootste bedreiging voor de toekomst van de zorg en koppelde daar duidelijke ambities aan. In het akkoord stond dat “de grootste uitdaging voor de zorg het personeelstekort is. Zonder voldoende, gemotiveerde en goed opgeleide zorgmedewerkers kunnen we de toegankelijkheid, kwaliteit en betaalbaarheid van zorg niet garanderen.” Het IZA beloofde zorgverleners minder administratie, meer autonomie en meer tijd voor directe zorg. In de praktijk is dat niet gelukt. De administratieve druk is nauwelijks verminderd, samenwerking blijft stroperig en digitalisering levert nog geen tijdswinst op. De beloofde “ruimte voor vakmanschap” is verdrongen door tekorten en bureaucratie, waardoor zorgprofessionals juist minder regie en meer werkdruk ervaren dan voorheen. Volgens ING blijft de werkdruk stijgen, nemen uitstroom en ziekteverzuim toe en raakt het systeem “verstopt” door personeelstekorten.
4. Geld wordt niet doelmatig besteed
Hier ligt de kern van ING’s kritiek. Het huidige stelsel bevat perverse prikkels: zorgaanbieders verdienen aan volume en niet aan behaalde resultaten. Daardoor wordt preventie niet beloond en blijft vernieuwing financieel onaantrekkelijk. De verkokering van bekostiging (Zvw, Wlz, Wmo, Jeugdwet) verhindert bovendien dat middelen efficiënt worden ingezet. Het gevolg is dat innovaties blijven steken in pilots zonder structurele opschaling. Dit probleem speelt sinds de start van dit zorgstelsel in 2006 en kent geen verbetering. Ook al wordt er akkoord op akkoord beterschap beloofd.
IZA: beloften over doelmatige inkoop
Het Integraal Zorgakkoord (IZA) beloofde een koerswijziging richting meer doelmatige zorg. Een bekostiging die samenwerking en uitkomsten zou belonen in plaats van productie centraal zou stellen. In het akkoord staat letterlijk dat “partijen afspreken dat bekostiging en inkoop zodanig worden ingericht dat ‘passende zorg’ (!) en samenwerking worden gestimuleerd”. In werkelijkheid staat de praktijk haaks op deze belofte. ING constateert dat bekostiging nog steeds volume-gedreven is, preventieve zorg nauwelijks financiering krijgt en transformatiegeld vooral bij ziekenhuizen belandt. De beloofde “resultaatgerichte inkoop” komt niet van de grond. De uitkomst is een stelsel waarin efficiëntie wordt beloond op papier, maar miljarden aan verspilling wordt betaald in de praktijk.
5. Het zorgstelsel wordt onbetaalbaar
Volgens de politiek wordt het zorgstelsel onbetaalbaar en kan er fors bezuinigd worden. Het in stand houden van het zorgstelsel bleek geen verkiezingsthema, maar straks doelwit voor forse bezuinigingen. Het is niet zozeer dat de zorg op zichzelf teveel geld kost zo lijkt het, maar dat het stelsel veel geld verliest via haar opzet. De burger betaalt steeds meer, voor een mechanisme dat steeds minder zorg ter beschikking stelt. De politiek neemt zich daarom voor in te grijpen, maar de vraag is hoeveel en waar wordt er ingegrepen?
Logisch gevolg is dat zorgprofessionals zeer sceptisch zijn over de toekomst na deze verkiezingen. Terwijl alle IZA doelen op het vlak van toegankelijkheid, kwaliteit, veiligheid, voldoende collega’s en het voorkomen van verspilling niet zijn behaald, wordt de zorgsector nu zelf als het zwarte schaap neergezet. “De meeste politieke partijen hebben laten blijken weinig van de zorg te snappen met redelijk kortzichtige en/of onhaalbare kort door de bocht plannen.” – aldus een respondent uit onderzoek door Zorgvisie.
Na een mislukt IZA.. opnieuw een IZA!
De zienswijze van ING Research op het Integraal Zorgakkoord (IZA) is kritisch. De bank erkent dat de akkoorden de juiste woorden op papier zetten, maar vinden dat de uitvoering ernstig tekortschiet. Een gebrek aan regie en eigenaarschap, ongunstige financiële prikkels en een verkokerd stelsel van bekostiging zorgt ervoor dat de akkoorden niet uitgevoerd worden. Zorgverzekeraars, het ministerie van VWS en bewindspersonen willen tot nu toe vooral door op de huidige koers. Het woord ‘stelselwijziging’ mag niet vallen. Hoe hou je de huidige koers vol met een mislukt Integraal Zorgakkoord? Door een ‘Aanvullend’ Integraal Zorgakkoord af te sluiten! Met weer nieuwe beloftes over toegankelijkheid, kwaliteit, veiligheid, voldoende collega’s en het voorkomen van verspilling. Enzovoorts, enzovoorts.
De zorg werkt nog op papier, maar niet meer voor de praktijk
Zorgprofessionals worden dagelijks geconfronteerd met het feit dat het zorgstelsel vooral zichzelf in stand houdt en niet helpend is voor de mensen die het werk moeten doen in de praktijk. Probleem is dat zorgprofessionals niets gevraagd wordt en geen rol hebben in de besluitvorming. Het ministerie en zorgverzekeraars hebben een systeem gecreëerd dat angstvallig in stand gehouden wordt. Via de woorden ‘passende zorg’ kun je de zorg stapsgewijs uitkleden, zonder verantwoording af te hoeven leggen. Zolang de partijen die het probleem veroorzaken, zelfs in positie blijven na loze beloftes, verandert er niets. Niet voor de zorgprofessional en niet voor de burger.
Dat juist een bank de analyse moet maken, zegt veel over de verhoudingen in de zorg. Er zijn honderden organisaties die de belangen van zorgprofessionals en patiënten vertegenwoordigen. Van beroepsverenigingen, raden, koepels, bonden tot aan cliëntenraden, maar hun invloed raakt de besluitvorming uiteindelijk niet. Het zorgstelsel is zo ingericht dat de macht geconcentreerd blijft bij een handvol partijen: het ministerie en zorgverzekeraars voorop. Zij beheren niet alleen het geld, maar ook de spelregels. Daarmee wordt vooral duidelijk hoe machteloos de zorg zelf is. De mensen die het systeem draaiende houden, staan het verst van de plek waar het beleid wordt gemaakt. Zolang dat niet verandert, blijft de zorgsector afhankelijk van buitenstaanders. Economen, banken, of onderzoeksinstituten die benoemen wat iedereen binnen het systeem allang weet.
