Het ontmoedigingsbeleid voor zzp’ers werkt niet en raakt de verkeerde groepen. Terwijl zelfstandigen hun vak en vrijheid blijven verdedigen, worden ze door beleid systematisch tegengewerkt. De machtsstrijd tussen de polder aanpak en werkenden is in volle gang.
Onderzoek: ontmoedigingsbeleid voor zzp’ers werkt niet
Uit het rapport “Een decennium zzp-dossier” blijkt dat de harde aanpak van schijnzelfstandigheid nauwelijks effect heeft gehad. De aanpak tegen zzp’ers zijn schiet doel voorbij en raakt veel zelfstandig ondernemers. Sinds de Belastingdienst begin 2025 de handhaving schijnzelfstandigheid intensiveerde, is het totaal aantal zzp’ers met slechts 4,2 procent gedaald. Deze daling vond vooral plaats onder basis- en middelbaar opgeleiden. Hoogopgeleide professionals en 55-plussers blijven als groep zzp’ers juist doorgroeien. In totaal telt Nederland nog steeds ruim 1,2 miljoen zzp’ers, goed voor 12,2 procent van de beroepsbevolking. Van hen levert 86 procent eigen arbeid aan organisaties. Het aantal zelfstandigen dat producten verkoopt is in tien jaar tijd met 10 procent gedaald.
Gedwongen zelfstandigen bestaan nauwelijks
De onderzoekers constateren dat de zogeheten ‘gedwongen zelfstandige’ nauwelijks voorkomt. Slechts 2,7 procent werkt als zzp’er omdat een opdrachtgever dat vroeg. Het vaak gehoorde polder argument om ‘schijnzelfstandigheid te bestrijden’ zodat ‘kwetsbare werkenden’ beschermd worden, blijkt daarmee – wederom – niet gebaseerd op feiten. Ondanks dat de uitgangspunten voor beleid niet de juiste blijken te zijn, geven polder en politiek aan tevreden te zijn met de wet DBA en de huidige handhaving. Een ‘nieuwe zzp wet voegt weinig toe’.
Maatregelen treffen verkeerde doelgroep
Acht op de tien zelfstandigen zijn tevreden met hun werkvorm en zij geven niet zomaar op. De lichte daling van het totaal aan zzp’ers komt dan ook niet voort uit het doelmatig beleid, maar door het afkoelen van de economie en terughoudendheid bij opdrachtgevers sinds de handhaving schijnzelfstandigheid is geïntensiveerd. De maatregelen treffen echter vooral de ‘klassieke ondernemers’: zelfstandigen met een fysiek bedrijf, die producten verkopen of diensten aan particulieren leveren. Dat is nu juist de doelgroep waarop het beleid zich niet zou richten.
Anti-zzp beleid is op stoom
Het rapport van ZiPconomy, ONL voor Ondernemers en HeadFirst Group bevestigt wat ons betreft dat het beeld dat er sprake is van weinig effectief anti-zzp beleid. De overheid probeert zzp te ontmoedigen via fiscale druk en wetgeving en raakt daarmee ook de zelfstandig ondernemer. Het onderzoek laat weliswaar zien dat zzp’ers zich niet uit het veld laten slaan, maar hoe lang houdt de groep dat vol? Het zzp beleid gaat verder met een verplichte AOV én een derde concept VBAR. Ook tijdens het Groot Arbeidsmarktdebat klonk de scepsis over zelfstandigheid opnieuw luid door bij vooral PvdA-GroenLinks. Het vorige kabinet pakte simpelweg het arbeidsmarkt beleid over van de vorige minister. Ook de interim VVD minister liet haar twee gezichten goed zien de afgelopen maanden. Praten over een Zelfstandigenwet, maar de VBAR indienen. De verkiezingen laten inmiddels zien dat VVD, D66, CDA als ondertekenaars van de Zelfstandigenwet op een gezond zetelaantal terecht kwamen. De vraag is of dat gaat leiden tot een ander arbeidsmarktbeleid.
Dienstverband is niet de oplossing, maar het probleem
Dat het ontmoedigingsbeleid richting zzp’ers niet zou werken, was te voorspellen. De oorzaak van flexibilisering ligt namelijk bij het vaste dienstverband dat zijn belofte niet meer waarmaakt. Wie kiest voor het zzp-schap, doet dat zelden om fiscale redenen. De keuze voor zelfstandigheid is meestal een reactie op de tekortkomingen van het vaste dienstverband. Eerdere onderzoeken gaven al eerder duidelijke signalen af.
- Volgens het CBS (ZEA 2023) noemt 8 op de 10 zelfstandigen meer vrijheid en zeggenschap over werktijden, opdrachten en werkwijze als hoofdreden om voor zichzelf te werken. Die behoefte aan regie ontbreekt vaak in loondienst;
- Het vaste dienstverband belooft zekerheid, maar biedt vooral sturing en controle. Professionals lopen vast in trage besluitvorming en hiërarchie. De WRR (Het Betere Werk, 2020) concludeerde dat juist grip op het werk bepalend is voor kwaliteit van arbeid en dat werknemers daar structureel te weinig van hebben;
- Uit datzelfde WRR rapport bleek dat veel organisaties vakmanschap en ontwikkeling beperken door hiërarchische sturing en het werken via belemmerende functieprofielen. Zelfstandigen ontwijken dat systeem door hun eigen groei en waarde te bepalen;
- Voor oudere werknemers is het vaste dienstverband vaak geen optie meer. Een decennium zzp-dossier, 2025 laat zien dat het aantal zelfstandigen van 55 jaar en ouder blijft toenemen, omdat juist deze groep bij loondienst vaak wordt gepasseerd. Om toch hun vak uit te kunnen oefenen, kiezen zij voor zzp;
- De werk-privé-balans raakt verstoord in een vast dienstverband. Volgens TNO (NEA 2023) ervaart een aanzienlijk deel van de werknemers structurele spanning tussen werktijd en privétijd, terwijl zelfstandigen juist hun autonomie waarderen om dat zelf te sturen;
- Tenslotte de zogenaamde ‘psychologische contractbreuk’. Werknemers geloven niet meer dat loyaliteit loont. Reorganisaties, werkdruk en gebrek aan erkenning hebben het vertrouwen ondermijnd. Het SCP (Eigen regie of een duurzame arbeidsmarkt?, 2024) beschrijft hoe mensen eigen regie als vorm van bestaanszekerheid zien.
Het verwijt aan het vaste dienstverband valt samen te vatten. Loondienst biedt zekerheid, maar geen invloed. Je kunt je ontwikkelen, maar krijgt weinig zeggenschap over de wijze waarop. Het vaste contract is wel een vorm van binding, maar biedt weinig vertrouwen. Zolang dit soort elementen niet veranderen, zal een ontmoedigingsbeleid de zelfstandige niet tegenhouden.
Uiteraard negeert de polder al jaren dit soort signalen. De politiek sluit hier tot nu toe op aan. Minister Van Hijum vatte het polder argument samen dit jaar: “Als je zeker bent van je inkomen en van je werktijden geeft dat rust. Het schept ruimte om plannen te maken voor de toekomst. Om misschien een huis te kopen of een gezin te stichten.” Het is precies die veronderstelling dat dit nieuwe onderzoek ontkracht. Zekerheid zonder invloed of zeggenschap in een dienstverband biedt geen rust, maar leidt tot het willen vasthouden aan zzp.
