De ene voorspelling na de andere laat zien dat de tekorten aan personeel in de zorg snel oplopen. Regionale samenwerkingen in de zorg richten zich vooral op het herverdelen van bestaande medewerkers, terwijl de grootste kans blijkt te liggen bij het terughalen van ex-zorgmedewerkers. Dit vraagt een regionale aanpak op maat. De rode draad uit divers onderzoek: de oplossing van het personeelstekort ligt bij regionale samenwerking.
Oplossingsrichting voor personeelstekort: verborgen reserves
De tekorten aan zorgpersoneel zijn groter dan gedacht. Over tien jaar zou het tekort aan zorgmedewerkers tot zo’n 300.000 zorgmedewerkers oplopen. Inmiddels wordt de krapte als argument gebruikt om zorg af te schalen of onvoldoende zorg in te kopen. Daarmee wordt het steeds gebruikelijker om het personeelstekort te zien als een gegeven, in plaats van een uitdaging. Diverse onderzoeken laten zien dat het tekort in de zorg genuanceerder ligt dan een onvermijdelijke krapte. Aan de ene kant nemen personeelstekorten in de zorg snel toe, terwijl aan de andere kant een grote groep opgeleide zorgprofessionals niet meer werkzaam is in de sector. Dit wordt de ‘verborgen arbeidsreserve‘ genoemd en zou een oplossing kunnen zijn voor het oplossen van tekorten. Drie recente onderzoeken laten zien hoe het zit met deze verborgen capaciteit en laten zien welke maatregelen regio’s kunnen nemen om deze groep te activeren. Alledrie de onderzoeken laten zien dat personeelstekorten verminderd kunnen worden als de werkomstandigheden binnen organisaties verbeteren.
Onderzoek 1: de verborgen reserve is groter dan het tekort
Het onderzoek ‘The Hidden Reserve of Nurses in The Netherlands: A Spatial Analysis‘ richt zich op het in kaart brengen van de verborgen arbeidsreserve en hoe deze geografisch is verdeeld over Nederland. Het blijkt dat er meer goed opgeleide verpleegkundigen thuis zitten, dan dat er openstaande vacatures in de sector zijn. Het actief benaderen en werven van deze groep zorgprofessionals kan een heel effectieve strategie zijn om de tekorten terug te dringen. Een interessante conclusie is dat stedelijke gebieden de grootste verborgen reserves hebben, terwijl in diezelfde regio’s de grootste krapte zit. De krapte is groter in de stedelijke gebieden doordat hogere kosten van levensonderhoud en veel alternatieve carrièremogelijkheden voor verpleegkundigen, zorgprofessionals doen uitstromen. Oftewel; de neiging om de sector te verlaten is het grootst in de stedelijke gebieden. Verpleegkundigen blijken graag te willen werken in de regio waar ze wonen en zijn niet snel geneigd om naar een andere regio te verhuizen voor werk. Onderzoekers raden dan ook aan om geen landelijke, maar een regionale aanpak te ontwikkelen om deze professionals actief te benaderen. Volgens de onderzoekers vraagt het terughalen van de verborgen arbeidsreserve wel een structurele verbetering van arbeidsomstandigheden, ‘zoals het verminderen van werkdruk en het bieden van meer autonomie’. Zorgprofessionals die uitgestroomd zijn, blijken dus mogelijk weer te activeren als zij betere omstandigheden treffen bij ex-werkgevers.
Onderzoek 2: meer uren werken bij betere werkomstandigheden
Naast het heractiveren van mensen die niet meer werken in de zorg, is er ook de mogelijkheid om zorgprofessionals met een contract meer uren te laten werken. Het onderzoek ‘Increasing the Working Hours of Nurses and Teachers: Evidence from a Discrete Choice Experiment‘ laat zien dat het verbeteren van de arbeidsomstandigheden een belangrijke eis is voordat er meer uren gewerkt wordt. Het blijkt dat een hoge werkdruk veroorzaakt dat zorgprofessionals geen groter aantal contracturen willen. Het verbeteren van de werkdruk kan het beste op regionaal niveau worden aangepakt, zo wordt duidelijk uit het onderzoek. Regio’s kunnen stappen zetten door samenwerking tussen zorgorganisaties te verbeteren, werkdruk te verlagen voor bestaande medewerkers en flexibele werkopties voor eigen medewerkers te faciliteren. Het onderzoek toont aan dat zorgprofessionals niet alleen afhaken door hoge werkdruk, maar ook door een gebrek aan autonomie en controle over hun werktijden. Verpleegkundigen zijn eerder bereid om meer uren te werken als ze invloed hebben op hun rooster en als ze meer tijd kunnen besteden aan directe patiëntenzorg in plaats van administratie. Dit betekent dat regionale samenwerking zich ook moet concentreren op het vergroten van zeggenschap over werktijden en het verminderen van administratieve lasten.
Onderzoek 3: regionaal scenario en concrete maatregelen
Het onderzoek ‘Scenario-analyses: effecten van maatregelen per regio’ laat zien hoe verschillende maatregelen meer uren aan inzet mogelijk maakt. Als werkgevers een omgeving creëren waarin zorgprofessionals daadwerkelijk wíllen en kúnnen uitbreiden in contracturen, dan blijken zij dat ook te doen. Een opvallend voorbeeld uit het onderzoek is de regio Oost-Nederland (Overijssel, Gelderland, Flevoland). Hier blijkt de groep verpleegkundigen met een contract van 24 tot 32 uur relatief groot te zijn en is er veel potentieel voor contractuitbreiding. De resultaten van het onderzoek laten zien dat een loonsverhoging van € 1 per uur in deze regio kan leiden tot gemiddeld 8,2 extra gewerkte uren per verpleegkundige, wat neerkomt op een forse capaciteitsuitbreiding. Als de werkdruk wordt verlaagd, zijn verpleegkundigen in deze regio zelfs bereid om tot 14 uur extra per week te werken. De impact van minder werkdruk en een iets hogere materiële waardering vertalen zich dus direct in het verminderen van tekorten. Ook bij dit onderzoek is de regio aan zet.
Huidige regionale oplossingsrichting: ‘innovatie’
Uit diverse Kamerbrieven van eind vorig jaar blijkt dat regionale samenwerking vooral gericht is op innovaties zoals een regionale flexpool en het bevorderen van de instroom van nieuwe zorgmedewerkers. Regio’s maken geen topprioriteit van het verbeteren van arbeidsvoorwaarden en werkomstandigheden binnen de aangesloten instellingen. Dit staat haaks op de onderzoeksresultaten, die juist laten zien dat werkdrukverlaging, autonomie en inspraak voor zorgprofessionals de grootste behoeften vervullen. Na het op orde brengen van deze onderwerpen blijken uitgestroomde zorgprofessionals weer toe te willen treden en huidige zorgmedewerkers meer uren te willen werken. Daar los je tekorten mee op. De impact van regionale initiatieven blijft tot op heden beperkt, omdat zij voorbij gaan aan de redenen waarom zorgprofessionals minder uren werken of de sector verlaten. De regionale focus ligt nu op het willen verschuiven van zzp naar vast of naar een regionale arbeidsovereenkomst. Dat levert echter niet méér zorgmedewerkers op.
Kans: verbeterde werkomstandigheden verkleinen tekorten
De kansen voor de regio liggen voor het oprapen, maar gaan niet over het faciliteren van flexibilisering. Als werkgevers binnen de regio de focus leggen op structurele verbeteringen, dan zijn de tekorten aan te pakken. Een ‘innovatief’ concept zoals een flexpool gaan de tekorten niet oplossen. Zo zagen we vorige maand nog GGZ-instellingen een eigen uitzendbureau starten, omdat ze het op willen nemen tegen commerciële intermediairs. Regionale samenwerkingen kunnen niet leunen op een landelijke one-size-fits-all flex aanpak, maar dienen maatwerk te leveren per regio. Data laat zien waar de mogelijkheden liggen.
De drie onderzoeken laten zien dat de inzet op betere roosters voor vaste medewerkers, administratieve verlichting en professionele autonomie de meest effectieve manier is om de verborgen arbeidsreserve te benutten. Daarnaast dienen regionale samenwerkingsverbanden een aanpak te ontwikkelen om ex-zorgmedewerkers weer actief te benaderen om in de zorg te komen werken. De verborgen arbeidsreserve in de zorg is groot, maar wordt nog niet benut. De regionale samenwerking zou minder moeten gaan over het herverdelen van schaarse zorgprofessionals via een flexpool of eigen uitzendbureau, maar om het creëren van een werkomgeving waarin ex-zorgprofessionals willen terugkeren. Dit vereist structurele verbeteringen binnen organisaties zelf en niet zozeer het faciliteren van meer regionale flex.
