Vrouwen en hun pasgeboren baby’s hebben in Nederland recht op minimaal 24 uur kraamzorg, maar kunnen daar lang niet altijd een beroep op doen. De beschikbaarheid van kraamzorg heeft namelijk geen landelijke dekking meer. In 2023 werd dit al aangekondigd, maar politiek en zorgverzekeraars kozen ervoor om weg te kijken. Ook kraamzorg bezwijkt inmiddels onder slechte werk- en arbeidsomstandigheden.
Inspectie: toegang tot kraamzorg is ongelijk
De geboortezorg in Nederland kraakt in haar voegen. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) ziet dat samenwerking tussen verloskundigen, kraamzorg en ziekenhuizen overwegend goed is, maar ondanks die collegialiteit is kraamzorg steeds minder beschikbaar. Bevalstops in ziekenhuizen, wachtlijsten en personeelstekorten maken dat je als moeder het recht op kraamzorg niet meer kunt verzilveren. De vraag is inmiddels of er überhaupt kraamzorg beschikbaar is. Wie mondig is en digitaal vaardig, redt zich nog redelijk. Kwetsbare zwangeren vallen vaker buiten de boot. De Inspectie zelf spreekt over het “risico op ongelijke zorg”. Groots aangekondigde ‘integrale geboortezorg’ blijft steken in vergaderstructuren en uiteenlopende protocollen. Het proces van leren en verbeteren van fouten staat onder druk. Als het op kraamzorg aankomt is het zorgstelsel niet langer solidair te noemen.
Kraamzorg bezwijkt onder slechte werkomstandigheden
Als je als kraamverzorgende tot 8 uur moet wachten tot een kind geboren is en je stand-by staat, ontvang je daar in totaal € 11 voor per wachtdienst. Voor dat geld moet je wel binnen een uur aanwezig kunnen zijn als de bevalling start. Het is een treffend voorbeeld van de arbeidsvoorwaarden van kraamverzorgenden. Ook in de kraamzorg zijn lage tarieven en de hoge werkbelasting de reden voor kraamverzorgenden om het voor gezien te houden. Volgens ingewijden zijn er twee redenen voor de personele tekorten. “Dat is de lage salariëring van kraamverzorgenden” en de “zwaarte van het beroep”, zo hoor je terug in deze inhoudelijke aflevering over het werk van een kraamverzorgende. De werk privé balans staat fors onder druk door de lange reeks aan werkdagen achter elkaar.
Naast het voorbeeld van de beroepsgroep van apothekersassistenten, zien we in de kraamzorg hetzelfde gebeuren. Hele beroepsgroep houden het steeds vaker voor gezien.
2023: kraamzorg genegeerd door politiek en zorgverzekeraars
De situatie van de kraamzorg was ruimschoots van te voren aangekondigd. Het was minister Helder die in 2023 aangaf geen loonachterstand te zien bij kraamverzorgenden. “Het kabinet heeft geen rol in de cao-onderhandelingen tussen werkgevers en werknemers. Een extra verruiming van de arbeidsvoorwaardenruimte is daarom niet aan de orde”, zo liet zij weten in antwoorden op Kamervragen. De looneis van de FNV om het salaris in de kraamzorg met 14,3% te verhogen kon niet op haar steun rekenen. Zorgverzekeraars grepen niet in. Daarmee werd de loonkloof voor deze beroepsgroep niet opgelost en het gevolg is vervolgens logisch. Minder kraamverzorgenden betekent minder kraamzorg, meer werkdruk en dan moet de echte vergrijzing binnen de beroepsgroep nog toeslaan.
2026: de loze beloften van zorgverzekeraars
Ook voor het aankomende jaar bieden zorgverzekeraars weer loze beloftes over de beschikbaarheid van kraamzorg. In hun inkoopdocumenten voor kraamzorg benadrukken zij opnieuw hoe belangrijk toegankelijkheid en maatwerk zouden zijn. Zilveren Kruis schrijft dat het “belangrijk is om de toegankelijkheid van kraamzorg voor onze verzekerden blijvend te borgen”, terwijl CZ stelt dat “alle verzekerden kraamzorg kunnen krijgen en dat de kraamzorg wordt ingezet waar die het meest noodzakelijk is”. Menzis erkent dat “de capaciteit van kraamzorg beperkt is en daarom ‘zorgvuldige’ keuzes moeten worden gemaakt” en presenteert dat vervolgens als argument om fysieke uren te verminderen en digitale zorg naar voren te schuiven. Dan moet je wel digivaardig zijn. Zorg en Zekerheid verwijst keurig naar de zorgplicht die zij heeft richting verzekerden en zegt verzoeken te beoordelen op “het voldoen aan haar zorgplicht”, zonder uit te leggen hoe zij die plicht daadwerkelijk waarmaakt in regio’s waar kraamzorg structureel tekortschiet.
Zorgverzekeraars formuleren dus keurig wat ze zouden moeten doen, maar nergens blijkt dat zij deze beloften omzetten in harde garanties, verplichtende maatregelen of contractuele afspraken die de beschikbaarheid echt veiligstellen. Waardoor het logisch wordt dat de kraamzorg bezwijkt.
Rookgordijn over private equity en achterstandswijken
Diverse media hadden deze week aandacht voor het item over kraamzorg, maar de echte vragen aan zorgverzekeraars werden niet gesteld. Fascinerend blijft dat geen enkel medium de financiers van zorg interviewt over hoe het komt dat zij het niet voor elkaar krijgen om voldoende zorg te contracteren. Zij beloven via hun zorgverzekering immers recht op (kraam)zorg en maken zich weer op voor een ‘strijd’ om de verzekerde in december.
In plaats van kritische vragen over falend inkoopbeleid, werd in de media de discussie verlegd naar ‘marktwerking’ in de zorg en de rol van ‘private equity’. Dat er onvoldoende kraamzorg in achterstandswijken beschikbaar is en het ‘vermoeden’ dat commerciële investeerders de kraamzorg zouden afknijpen, kreeg de hoofdrol bij onder meer Nieuwsuur en andere media. “Als ik nu zo deze berichten lees … dan krijg ik vooral een beeld van zorg die overgeleverd is aan marktwerking..” – presentator tijdens NPO Radio 1 item.
Dat kraamzorg organisaties en professionals bij schaarste zelf keuzes gaan maken, is logisch. Het zou de zorgverzekeraar moeten zijn die met goed inkoopbeleid die selectie voorkomt en kraamverzorgenden behoud. Dat is geen kwestie van marktwerking, maar van gezonde inkoop van zorg onder degelijke voorwaarden. Zo was toch ook afgesproken in het Integraal Zorgakkoord. “Zorgverzekeraars hebben een zorgplicht om te zorgen dat verzekerden tijdig, binnen redelijke afstand en van voldoende kwaliteit zorg kunnen ontvangen.” – Integraal Zorgakkoord, 2022.
Kraamzorg als spiegel van falend zorgbeleid
Ook in het geval van de kraamzorg worden de structurele problemen afgedaan met halve waarheden. Het zorgstelsel functioneert op papier, maar al lang niet meer voor zorgmedewerkers en patiënten. In dit voorbeeld kraamverzorgenden en vrouwen die bevallen. Zolang de loondiscussie blijft steken, kiezen zorgprofessionals voor flexibele werkvormen of uitstroom. Politiek en zorgverzekeraars negeren de loonkloof die sinds 1999 de salarissen in de zorg 6-9% achter laat lopen met andere sectoren. Een eerlijk loon heeft geen prioriteit in het arbeidsmarktbeleid binnen de zorg.
Sterker nog, de zorgsector zelf heeft geen prioriteit. De aandacht gaat vooral uit naar woningbouw, stikstof, migratie- en asielbeleid, defensie en klimaat. Daarom herhaalt het patroon in de zorg zich ook voor de groep kraamverzorgenden. Krimp en verminderde beschikbaarheid van zorg door slechte werk- en arbeidsomstandigheden. Problemen met de beschikbaarheid komen niet voort uit een gebrek aan mensen, maar uit beleid dat weigert te erkennen waarom mensen de zorg verlaten.
