Naast mantelzorg wordt ook meer verwacht van de rol die buurten en gemeenschappen gaan spelen in de ouderenzorg. De omgeving van de oudere, vaak zelf ook op leeftijd, moet een deel van de formele zorg opvangen nu personeelstekorten verder oplopen. De Raad van Ouderen (RvO) onderzocht hoe ouderen zelf daartegen aankijken en komt tot een heldere conclusie: informele zorg heeft grenzen en formele zorg laat zich niet zomaar vervangen.
De volgende schil rondom de oudere
De afgelopen jaren wordt de oplossing voor de groeiende zorgvraag in de ouderenzorg vooral neergelegd bij de mantelzorger. Terwijl de toegang tot het verpleeghuis verder wordt beperkt en de personeelstekorten blijven oplopen, wordt formele zorg steeds vaker achter de voordeur georganiseerd. Een deel van die zorg wordt opgevangen door technologie of ‘efficiëntere’ zorgverlening, maar het overgrote deel van die verschuiving komt terecht bij partners, kinderen en andere naasten.
Waar vroeger werd geholpen met boodschappen, vervoer of een bezoek aan het ziekenhuis, gaat mantelzorg tegenwoordig veel meer over dagelijkse zorg, toezicht, administratie en het organiseren van een zorgproces dat in de thuissituatie steeds complexer wordt. De omvang en intensiteit van mantelzorg nemen toe, maar structurele ondersteuning voor mantelzorgers groeit niet mee.
De signalen over overbelasting van mantelzorgers stapelen zich op. Daardoor wordt er nog breder gekeken naar wie zorg over kan nemen. Niet alleen partners, kinderen en familieleden zouden een grotere rol moeten spelen, maar ook buurten en gemeenschappen worden vaker genoemd als onderdeel van de oplossing voor de groeiende zorgvraag.
Van maatschappelijke opdracht naar zorgbeleid
Het kabinet maakte recent ruim 420 miljoen euro extra vrij voor de bouw van geclusterde seniorenwoningen, hofjes en andere woonvormen waarin ouderen langer zelfstandig kunnen blijven wonen en waarin onderlinge hulp gemakkelijker kan ontstaan. Het uitgangspunt daarbij is dat ouderen elkaar kennen, elkaar gemakkelijker weten te vinden en daardoor ook eerder iets voor elkaar kunnen betekenen wanneer dat nodig is. Sociale contacten, een oogje in het zeil houden en praktische hulp kunnen veel betekenen voor het welzijn van ouderen en dragen waarschijnlijk ook bij aan het langer zelfstandig thuis wonen. Dat klinkt op zich mooi, maar het moet nog wel gedragen worden door de mensen waarvan dit verwacht wordt. Wat vinden ouderen eigenlijk zelf wanneer hulp langzaam overgaat in zorg?
Een onderzoek van de Raad van Ouderen (RvO) onderzocht via vragenlijsten, regionale gesprekstafels en bijeenkomsten met duizenden ouderen wat mensen voor elkaar willen doen en waar zij zelf de grens trekken. Wanneer zij elkaar wat beter kennen is boodschappen doen, vervoer regelen, samen iets ondernemen of een luisterend oor zijn iets wat ouderen graag voor elkaar doen. Wanneer het gaat over hulp bij aankleden en wassen, toiletgang, ondersteuning bij het innemen van medicatie of andere medische handelingen wordt dit door de meerderheid gezien als het werk van zorgprofessionals en niet als een taak voor buren of buurtgenoten. Het rapport concludeert dat lichamelijke zorg en ondersteuning bij medicijngebruik voor vrijwel alle ouderen een brug te ver zijn en vinden dit het terrein van de zorgprofessional. Daarbij speelt ook de bezorgdheid om structureel veel tijd kwijt te zijn aan zorg voor een buurtgenoot in de jaren waarin de oudere het zelf ook nog leuk kan hebben mee. Er wordt een duidelijke grens aangegeven: lichamelijke zorg zoals hulp bij aankleden of douchen of andere persoonlijke en formele zorg kan of wil men niet doen voor buren of buurtgenoten. Zowel in de vragenlijst, als bij alle gesprekstafels wordt deze grens helder aangegeven.
Bron: Advies van de Raad van Ouderen: Grenzen aan de zorgzame samenleving, waar het helpen ophoudt en de zorg begint. Juni 2026
En dit werkt ook andersom; ouderen zijn niet alleen terughoudender in het geven van zorg, maar ook in het ontvangen ervan en daardoor vragen ze niet snel om hulp. Wanneer hulp en ondersteuning overgaat in echte zorg, kijken ouderen eerst naar partners, kinderen en familieleden en pas daarna naar professionele zorg. Een meerderheid van de ouderen geeft aan geen afspraken met buurtgenoten te hebben gemaakt over onderlinge hulp en een deel verwacht ook niet dat dit in de toekomst zal veranderen.
De zorg schuift verder de samenleving in
Het onderzoek van de Raad van Ouderen is een nieuw voorbeeld van een patroon dat in de ouderenzorg langer zichtbaar is. Eerst verdwijnen verzorgingshuizen en wordt langer thuis wonen het uitgangspunt. Vervolgens groeit de rol van mantelzorgers, omdat de zorgvraag niet verdwijnt wanneer ouderen thuis blijven wonen. Wanneer ook daar de grenzen zichtbaar worden, verschuift de aandacht naar de volgende schakel rondom de oudere; de buurt en de samenleving.
Elke keer verschuift niet alleen de zorg zelf, maar ook de verantwoordelijkheid voor die zorg verder de samenleving in. Pas wanneer blijkt dat mantelzorgers overbelast raken, ouderen vereenzamen of kwetsbare ouderen uiteindelijk alsnog in een crisissituatie terechtkomen, wakkert de discussie over capaciteit, toegankelijkheid en de beschikbaarheid van professionele zorg weer aan. Wat weer leidt tot een nieuw akkoord, nieuwe leidraad of richtlijn.
Maar het recht op zorg is niet verdwenen en de behoefte aan professionele zorg ook niet. Ouderen worden niet minder kwetsbaar doordat zij langer thuis wonen en een zorgvraag wordt niet kleiner doordat het wordt verplaatst van het verpleeghuis naar de woonkamer of van de zorgprofessional naar de buurt. Het is interessant dat ouderen zelf nu een duidelijke grens trekken. Niet omdat zij geen verantwoordelijkheid willen nemen voor elkaar, maar omdat zij een onderscheid blijven maken tussen omzien naar elkaar en zorgen voor elkaar. Want als de overheid zich verder blijft terugtrekken uit de formele zorg terwijl mantelzorgers en buurten aangeven die rol niet volledig over te kunnen nemen, verdwijnt de behoefte aan professionele zorg niet. Zorg laat zich verplaatsen, maar niet vervangen.
De buurt neemt de zorgprofessional niet over
Mantelzorgers geven steeds vaker aan dat de emmer volloopt en ouderen maken nu zelf duidelijk dat zij hun buren niet zien als vervanging van zorgprofessionals wanneer ondersteuning overgaat in zorg. Toch zet beleid door en meer en meer in op informele zorg. Maar ook al verschuift de zorg van het verpleeghuis, naar de thuissituatie, van professionals naar mantelzorgers en verder naar de buurt; de behoefte aan zorgprofessionals verdwijnt niet. Want ondanks dat de zorgvraag blijft groeien kennen zowel mantelzorgers als de buurt grenzen. Het komt weer terug bij: wie gaat het werk doen?
