De ouderenzorg verandert in een hoog tempo. Ouderen moeten langer thuis blijven, reguliere verpleeghuiszorg wordt anders ingericht en de druk op de zorg neemt verder toe. In de praktijk ontstaan oplossingen voor verschillende vraagstukken zoals het verbeteren van werkomstandigheden voor zorgprofessionals en het faciliteren van alternatieve woonvormen voor ouderen. Maar de ontwikkeling hiervan loopt steeds vaker vast, omdat beleid en praktijk verder uit elkaar groeien.
De zorg verschuift, maar zonder duidelijke koers
Het aantal ouderen in Nederland groeit, het aantal mensen met dementie neemt sterk toe en tegelijkertijd wordt de toegang tot verpleeghuiszorg verder beperkt. Daardoor moeten ouderen niet als wens, maar uit noodzaak langer thuis blijven wonen. Ook wanneer de zorgvraag dusdanig toeneemt dat zelfstandig thuis wonen feitelijk niet meer verantwoord is.
De zorg verschuift daarmee geleidelijk, maar vanzelf van zorginstellingen naar de maatschappij. Mantelzorgers nemen meer taken over en krijgen een structurele rol toegewezen in de zorg van hun naasten. Ondersteuning zoals we die altijd kenden in de vorm van professionele zorg van bijvoorbeeld een verpleegkundige wordt schaarser en minder vanzelfsprekend. De druk op formele zorg wordt groter door personeelstekorten en de toename van complexe casussen. Daardoor ontstaat er ruimte voor minder intramurale zorg, hogere drempels voor opname en meer verantwoordelijkheid voor de mantelzorger.
Een ingrijpende verschuiving die zonder duidelijke koers wordt ingezet. Er wordt wel gestuurd op langer thuis wonen, maar de cruciale randvoorwaarden blijven achter of zijn er zelfs niet. De personeelstekorten lopen op, de zorgvraag wordt zwaarder en passende alternatieven groeien onvoldoende mee. Steeds vaker wordt zorg daardoor niet meer professioneel georganiseerd, maar maatschappelijk opgelost.
Wie gaat het oplossen?
Wanneer ouderen langer thuis blijven wonen, verandert ook inhoudelijk het werk van zorgprofessionals. Zorg wordt complexer, onvoorspelbaarder, intensiever en vraagt om een nieuwe of andere set aan professionele skills. Doordat vroegtijdige signalering achter de voordeur minder plaatsvindt, stapelen gezondheidsproblemen zich op. Daardoor gaat het vaak niet meer om één ziektebeeld op het moment dat een zorgprofessional binnenstapt, maar zijn er combinaties ontstaan tussen vormen van dementie, somatische problematiek en overbelaste mantelzorg. Hoewel de casussen binnen de professionele zorg uitgebreider en complexer worden, moeten zorgprofessionals dit opvangen met minder collega’s en beperkte tijd.
De gevolgen van die toenemende werkdruk zijn dat het ziekteverzuim stijgt, de uitstroom van zorgprofessionals hoog blijft en de druk alsmaar verder toeneemt. Zorgteams draaien structureel op scherp of zelfs onderbezet. De roosters worden krapper en de continuïteit van zorg en het moreel kompas van zorgprofessionals komt onder druk te staan. Terwijl wordt ingezet op meer zorg buiten reguliere verpleeghuizen, neemt de capaciteit om die zorg te leveren juist af. De vraag groeit, de complexiteit neemt toe, maar het aantal beschikbare zorgprofessionals daalt. De vraag wie deze zorg uiteindelijk moet oplossen, wordt steeds moeilijker te beantwoorden.
De praktijk komt met werkbare oplossingen, maar beleid remt ze af
Wie weet beter om te gaan met problemen dan de mensen die ze dagelijks ervaren? De praktijk is in beweging om de vraag naar ouderenzorg te kunnen bijhouden. In een recent rapport van ABN Amro wordt beschreven dat kleinschalige woonvormen in de afgelopen 15 jaar flink zijn gegroeid. Kleinschalige woonzorg richt zich op ouderen die niet meer volledig zelfstandig kunnen wonen, maar andere zaken nog wel zelf kunnen. Deze ouderen kunnen niet meer zelfstandig thuis wonen, maar komen ook niet meer in aanmerking voor reguliere verpleeghuiszorg. Een kleinschalige woonvorm biedt de mensen een huiselijke omgeving, met nabijheid van zorgverleners en sociale contacten.
De behoefte aan deze woonvormen groeit snel. Het aantal ouderen dat op deze manier gaat wonen in kleinschalige woonvormen neemt met bijna 60 procent toe. Van 154.000 in 2026 naar 245.000 ouderen in 2040. Toch vlakt de groei van kleinschalige woonvormen af. De oorzaak hiervan is onder meer onzekerheid veroorzaakt door beleidsmatige onduidelijkheid. Enerzijds gaat het hierbij om onduidelijkheid over financieringsvormen, beschikbaarheid van locaties en afstemming met zorgverzekeraars. Anderzijds speelt indirect het tekort aan zorgprofessionals een belangrijke rol.
Ook zorgprofessionals zelf zoeken naar oplossingen om om te gaan met de veranderende praktijk. De werkomstandigheden verbeteren niet, waardoor professionals op zoek gaan naar werkvormen die beter aansluiten bij hun behoeften. Daarmee proberen zij te blijven werken in de sector. Zzp’ers, oproepkrachten en andere flexibele werkvormen helpen om gaten in roosters op te vullen en continuïteit van zorg te behouden. Maar ook hier zorgt het onduidelijke (overheids)beleid voor stagnatie en afname van capaciteit. Uit angst en onzekerheid bouwen zorgorganisaties flexibiliteit in hun zorgorganisatie af en worden andere flexibele werkvormen weg geregeld. Daarmee verdwijnen juist de oplossingen die de druk op de zorg kunnen verlichten. De praktijk ontwikkelt werkbare oplossingen voor de groeiende zorgvraag, maar het beleid creëert onzekerheid waardoor deze oplossingen niet kunnen doorgroeien.
Verandering zonder vooruitgang
Alles komt samen in een systeem dat wel verandert, maar niet vooruitkomt. Meer ouderen blijven langer thuis wonen, mantelzorgers raken overbelast en de zorgvraag wordt complexer. De afbouw van intramurale zorg gaat door, passende woonvormen ontstaan maar groeien onvoldoende mee met de vraag. Zorgprofessionals verlaten de sector, ziekteverzuim stijgt en de flexibiliteit in de zorg neemt af. De arbeidsmarkt staat onder druk, maar duidelijke regie ontbreekt. Niet op één, maar op meerdere gebieden ontbreekt visie.
De ouderenzorg verschuift daardoor wel, maar ontwikkelt zich niet. Verantwoordelijkheden worden verlegd naar mantelzorgers en zorgprofessionals, terwijl de ondersteuning niet meegroeit. Oplossingen ontstaan in de praktijk, maar worden afgeremd door onduidelijk beleid. Zorgbestuurders zeggen dan: ‘Het is een probleem van ons allemaal’. Zorg moet dan maar maatschappelijk opgelost worden, in plaats van professioneel georganiseerd. De gevolgen komen uiteindelijk terecht bij de zorgprofessionals die met minder collega’s, hogere werkdruk en complexere zorg de zorg dagelijks draaiende moeten houden.
