De handleiding voor zzp-inhuur uit 2024 klopt. Dat bevestigt de rechter. Professionele autonomie voorkomt gezag, precies zoals al was uitgewerkt. Maar waarom stopt de zorgsector dan met zzp, als het frame van de Belastingdienst over schijnzelfstandigheid in de zorg niet klopt? De krapte op de arbeidsmarkt is namelijk enorm.
Zorg zzp blijkt wél veilig in te huren
Zorgorganisaties hebben lang geloofd in de argumenten van de Belastingdienst. De zzp’er in de zorg zou schijnzelfstandig zijn, omdat hij ‘binnen de muren van een instelling werkt‘ en ‘niet eindverantwoordelijk is voor de geboden zorg‘. Een zelfstandige zou ‘de protocollen van de organisatie moeten volgen‘ en om die reden gezag ervaren. ‘Geen eigen cliënten’ hebben en ‘ingebed werk’ doen naast collega’s in loondienst: het zouden allemaal indicaties zijn voor een dienstverband.
“Als de zorginstelling eindverantwoordelijk is … is er per definitie sprake van een bepaalde mate van werkgeversgezag.” – De Belastingdienst.
Nu blijkt dat al die elementen – waaronder eindverantwoordelijk zijn – helemaal niet zo zwaar meetellen. Rechtspraak bracht het terug tot de kern. Het gaat niet om de omgeving, maar om professionele autonomie. De rechter oordeelde over een zzp’er in de zorg dat er geen gezag is, dus geen schijnzelfstandigheid.
Rechter: professionele autonomie = géén gezag
Zelfs wanneer alle ‘risicofactoren’ samenkomen bij één opdracht, dan nog is géén arbeidsovereenkomst. Slechts één opdracht, voor een tarief van € 36 per uur binnen de muren van een zorgorganisatie. Géén schijnzelfstandigheid.
Waarom? De opdrachtgever heeft geen gezag over de uitvoering van het werk. ‘Hoe’ de zorgprofessional werkt, is aan de professional zelf. De rechter geeft nu aan dat wanneer de zorgprofessional professionele autonomie heeft, je als zzp’er ‘buiten dienstverband’ kunt werken via een overeenkomst van opdracht. Dit sluit precies aan bij de handleiding die zorgorganisaties zelf al schreven in 2024. Een handleiding waar de Belastingdienst aan weigerde mee te werken.
Handleiding zorgorganisaties uit 2024 blijkt te kloppen
Alhoewel deze rechterlijke uitspraak belangrijk is, is het onderliggende principe helemaal niet nieuw. In het Fiscaal Kompas ZZP Zorg uit 2024 was het belang van professionele autonomie al expliciet uitgewerkt. Het Kompas is ontwikkeld als praktische handleiding voor zorgorganisaties om op een juridisch verantwoorde manier zzp’ers in te huren.
Het standpunt was dat gezag doorslaggevend is bij de beoordeling van de arbeidsrelatie. Precies zoals de rechter nu bevestigt. Niet de optelsom van losse kenmerken waar de Belastingdienst zich voortdurend op richt, maar de vraag of de opdrachtgever feitelijk invloed heeft op de manier waarop het werk wordt uitgevoerd.
De Wkkgz wordt in het Kompas gebruikt als wettelijk kader om die professionele positie te onderstrepen. De ‘solistisch werkend zorgverlener’ geldt daarbij als uitgangspunt.
De Wkkgz bepaalt niet of iemand zzp’er of werknemer is, maar de kwaliteitswet laat wel iets anders zien. Waar ligt de verantwoordelijkheid van de zorgprofessional en waar houdt de bemoeienis van de organisatie op? Precies dat onderscheid blijkt nu ook doorslaggevend in de rechtspraak rondom schijnzelfstandigheid in de zorg. Niet ‘eind,verantwoordelijk, maar verantwoordelijk en ja – dat kan ook via een overeenkomst van opdracht.
Belastingdienst ondermijnt positie zzp’ers in de zorg al jaren
Voorkomen van schijnzelfstandigheid is dus goed mogelijk. Een handleiding is goed mogelijk. De overeenkomst van opdracht wordt niet zomaar een arbeidsovereenkomst. De Wkkgz is van belang. Losse kenmerken zijn niet zó relevant. Op al deze punten heeft de Belastingdienst de afgelopen jaren de positie van zzp’ers in de zorg fors belemmerd.
- De Belastingdienst trok plotseling zich terug uit Fiscaal Kader ZZP Zorg, de handreiking voor veilige zzp inzet. Op de dag voor publicatie (!) na twee jaar overleg met zorgorganisaties, zag de Belastingdienst het niet meer zitten;
- Achteraf blijkt de Belastingdienst vanaf de start van het overleg niet mee te willen werken aan het positioneren van zzp’ers. Een Woo verzoek over interne communicatie, laat zien dat de Belastingdienst al voor het overleg startte besloot niet in beweging te komen;
- Een goedgekeurde intramurale modelovereenkomst, werd door de Belastingdienst geantidateerd. De Belastingdienst paste tegen de regels een goedgekeurde modelovereenkomst aan, die zzp’ers in staat stelde om binnen de muren van een instelling te werken;
- De Belastingdienst nam de kwaliteitswet Wkkgz niet mee bij haar beoordeling. De kwaliteitswet Wkkgz is juist bedoeld om te onderstrepen waar de verantwoordelijkheid van zelfstandige zorgverleners ligt. De wet werd genegeerd, om vervolgens de ontmoedigende boodschap te blijven communiceren;
- De Belastingdienst communiceerde vooral onbelangrijke losse kenmerken naar de zorgsector. ‘Inbedding’ werd zelfs onderdeel van de concept wet VBAR. Het zaaien van angst en onzekerheid over omstandigheden die er niet wezenlijk toe doen is nog steeds aan de hand. Gevolg; organisaties zien af van zzp inhuur;
Nu blijkt dat zzp in de zorg veilig in te huren is en dat zorgorganisaties de juiste handleiding al in handen hadden. Dit op basis van wet- en regelgeving die al jarenlang van kracht is. Wat zichtbaar wordt, sluit naadloos aan bij de conclusies uit het eindrapport van de Toeslagenaffaire: “Er was binnen de Belastingdienst en het ministerie van Financiën onvoldoende ruimte voor tegenspraak. Signalen die niet pasten binnen de heersende opvattingen werden genegeerd of terzijde geschoven.”
Niet de inhoud, maar een beleidslijn lijkt leidend. Signalen uit de praktijk, wetgeving en jurisprudentie worden ondergeschikt gemaakt aan een vooraf gekozen koers.
Rechter en Fiscaal Kompas wijzen in dezelfde richting
Terug naar hoe het wél zit. Wie de uitspraak van de rechter naast het Fiscaal Kompas legt, ziet overlap.
- Op het kernpunt gezag is de lijn hetzelfde. De rechter kijkt naar inhoudelijke aansturing van het werk en concludeert dat die ontbreekt. Precies dat is het uitgangspunt van het Kompas: sturen op resultaat mag, sturen op uitvoering niet;
- Het punt van professionele autonomie komt overeen met de rechter. Die benadrukt dat de zorgprofessional zelf bepaalt hoe het werk wordt ingericht. Het Kompas borgt die zelfstandigheid rechtstreeks in de samenwerking;
- Bij de Wkkgz wordt het nog duidelijker. Waar de Belastingdienst de eindverantwoordelijkheid van de instelling gebruikte als argument voor gezag, maakt de rechter korte metten met dat punt. Het Kompas stelde dat ook al. De Wkkgz ontneemt de organisatie inhoudelijke bemoeienis en legt een eigen verantwoordelijkheid bij de professional;
- Het meest bekende zzp verwijt ‘inbedding’ houdt ook geen stand. De rechter maakt duidelijk dat hetzelfde werk doen als een collega in loondienst niet bepalend is voor een dienstverband. Het Kompas hanteerde diezelfde lijn al door de zelfstandige buiten de personeelsstructuur te houden.
Op alle relevante punten zoals gezag, autonomie, Wkkgz en inbedding volgt de rechter dezelfde lijn die in 2024 al in het Fiscaal Kompas was uitgewerkt. Deze lijn is ook uitvoerig bij de Belastingdienst bekend. De uitspraak van de rechter is dus geen koerswijziging, maar een bevestiging van wat al bekend was.
Luister ook naar onze podcast over schijnzelfstandigheid en wat dit betekent voor zzp’ers in de zorg.
Waarom wordt de handleiding dan niet gebruikt?
Als het juridisch kan, als de kaders er liggen en als de rechter dat nu bevestigt, dan blijft één vraag over. Waarom gebruiken zorgorganisaties deze handleiding niet? Waarom zijn vrijwel alle organisaties die aangesloten zijn bij zorgkoepels rond dezelfde periode gestopt met zzp-inhuur? Terwijl juist die zorgkoepels met elkaar het Fiscaal Kompas ZZP Zorg hebben beschreven? Waarom komen er signalen binnen van regionale uitsluiting? Waarom is er een nieuwe werkelijkheid ontstaan waarin vaste medewerkers horen dat zzp “niet meer kan”, terwijl zij kampen met gaten in het rooster, torenhoog verzuim en steeds meer vacatures?
Het gebrek aan zzp inzet is geen juridisch probleem, maar een bestuurlijke keuze. Maar waarom zou je met de contractuele zorgplicht richting zorgverzekeraars kiezen voor géén zzp inhuur als je de roosters niet dicht krijgt? De Belastingdienst speelt een rol in de zzp blokkade, maar is niet de enige factor. Bestuurders, regionale en landelijke samenwerkingsverbanden hebben op eenzelfde moment het ‘zzp kan niet’ beeld overgenomen en versterkt.
De vraag is dus niet meer of zzp in de zorg mogelijk is. De vraag is inmiddels waarom een hele sector is gaan handelen alsof dat niet zo is.
