De omstandigheden van zelfstandig ondernemers zijn de afgelopen jaren verslechterd. Het ministerie van Sociale Zaken heeft het frame dat er veel schijnzelfstandigheid aanwezig is niet kunnen onderbouwen, maar heeft dat wel jarenlang gecommuniceerd. Ondertussen zoeken opdrachtgevers nog steeds naar duidelijkheid over de arbeidsrelatie. Alle reden dus voor zzp belangenorganisaties om duidelijkheid af te dwingen en de positie van zelfstandig ondernemers te beschermen. Het tegenovergestelde is de afgelopen vijf jaar gebeurd. Toen zzp’ers bescherming nodig hadden, stapten de zzp belangenclubs uit.
Omstandigheden van de zelfstandig ondernemer werden afgelopen 5 jaar steeds lastiger
Sinds 2021 is de omgeving van de zelfstandig ondernemer enorm veranderd. Zonder daar zelf iets aan te kunnen doen, verslechterde de positie van zzp’ers.
- De wet DBA had in 2016 geregeld dat de Belastingdienst organisaties eenvoudig kon bezoeken voor een check op de arbeidsrelaties. Sinds 2020 werd de roep om weer te gaan handhaven steeds steviger, maar duidelijkheid over inhuur was er nog niet. Vanaf 2025 is ondanks die onduidelijkheid toch gestart met intensievere handhaving. Dit heeft de onzekerheid voor opdrachtgevers vergroot;
- Om de handhaving politiek af te dwingen, werd een onbewezen frame structureel gecommuniceerd. Schijnzelfstandigheid zou in alle sectoren zitten, bij alle inkomensgroepen. Nederland had een levensgroot probleem en handhaving was noodzakelijk, zo werd de politiek voorgehouden. Dit beïnvloedde de publieke opinie en leidde ertoe dat de politiek akkoord ging met hernieuwde handhaving;
- De rechtspraak leverde een aantal grote uitspraken op rondom Deliveroo en Über, maar het werd nooit concreet genoeg voor opdrachtgevers. ‘Alle feiten en omstandigheden’ meewegen ‘per geval’ betekent dat je in een voortdurende technische discussie zit over de arbeidsrelatie. Voor opdrachtgevers werd het dus niet werkbaar;
- Toen de handhaving schijnzelfstandigheid naderde, opende de overheid een website die zeer gekleurde informatie communiceerde. Zzp inhuur kreeg het ‘nadeel van de twijfel’. Met grote nadruk op mogelijke naheffingen, boetes en correcties nam de onzekerheid toe. Het juridisch onhoudbare frame inbedding = dienstverband kwam daar nog bovenop.
Daarmee is de omgeving van de zelfstandig ondernemer stevig veranderd in negatieve zin. Gaandeweg werd de handhaving schijnzelfstandigheid een handhaving tegen de werkvorm zzp. Dat alles vanwege een arbeidswet die al decennialang ter discussie staat. Plus een frame van wijdverbreide schijnzelfstandigheid. Terwijl de Hoge Raad steeds herhaalde wat al lang bekend is, maar genegeerd werd. Naast een website www.hetjuistecontract.nl dat aantoonbaar ongenuanceerde informatie biedt.
Met dat alles zou je zeggen: werk aan de winkel voor zzp belangenbehartigers.
Na 5 jaar: zzp belangenorganisaties verdedigen zzp belang niet langer
Als het centrale belang van zelfstandigen is dat hun rechtszekerheid in stand blijft, dan verdedigen de huidige zzp belangenclubs dat belang niet langer.
In de periode van 2021 – 2026 zijn zzp belangenorganisaties ZZP NL, SoloPartners, PZO en Zelfstandigen Bouw steeds meer op de lijn van het overheidsbeleid gaan zitten. Juist in de periode dat de zelfstandig ondernemer het tegenovergestelde nodig had. We deden onderzoek naar alle communicatie vanuit de zzp koepel Vereniging Zelfstandigen Nederland (VZN). Dat is de koepel die sinds 2021 zzp belangenorganisaties bij elkaar brengt.
In totaal vonden we 18 documenten die de koers van de vereniging laten zien. Na verloop van tijd verschoof de lijn en positionering.
- 2021: Oproep tot inclusieve arbeidsmarkt met ruimte voor zelfstandig ondernemerschap;
- 2023: Input internetconsultatie VBAR; met focus op handhaving op de ‘onderkant van de arbeidsmarkt‘;
- 2024: Position Paper handhaving; geen afwijzing van de handhaving, terwijl een kader ontbreekt;
- 2026: Strategische koers, geen kritiek meer op de handhaving, zelfstandigen zijn zelf aan zet.
Tussen 2021 en 2026 verschuift VZN van een belangenorganisatie die zelfstandig ondernemerschap actief verdedigt, naar een organisatie die het bestaande handhavingskader steunt. Ondanks dat hun eigen achterban in de praktijk door die handhaving geraakt wordt. De omstandigheden voor ondernemers zijn sinds 2021 fors verslechterd, maar de koers van de VZN organisatie en haar vier leden is juist de kant van beleidsmakers op geschoven. Juist op het moment dat zelfstandig ondernemers het nodig hadden, zijn de zzp belangenclubs uitgestapt.
De kanteling in quotes
Welke uitspraken vielen ons op in de documentatie?
De kanteling van ZZP NL, SoloPartners, PZO en Zelfstandigen Bouw in quotes.
- Van vrijheid als ondernemer naar beleid maken voor ondernemers. In 2021 schrijft VZN dat “zelfstandig ondernemerschap een volwaardige en blijvende vorm van arbeid is die ruimte moet krijgen binnen de arbeidsmarkt.” De ruimte is er dus al. In 2026 stelt VZN dat zij “als constructieve gesprekspartner wil bijdragen aan de verdere vormgeving van beleid rondom werken met en als zelfstandige.” De ruimte moet nog gecreëerd worden.
- Van duidelijke spelregels eisen naar acceptatie van de open, onduidelijke norm. In 2021 is het standpunt dat “er heldere en werkbare criteria moeten komen zodat vooraf duidelijk is wanneer iemand als zelfstandige kan werken.” In 2023 wordt geaccepteerd dat onduidelijkheid de norm nu eenmaal is. “De beoordeling van arbeidsrelaties blijft afhankelijk van een weging van meerdere gezichtspunten in onderlinge samenhang.”
- Van het belang van zelfstandigen naar het belang van een gebalanceerde arbeidsmarkt. In 2022 stelt VZN dat “Zelfstandig ondernemers een eigen positie verdienen met passende rechten en ruimte om te ondernemen.” In 2024 werd dat een “belang dat er een evenwichtige arbeidsmarkt ontstaat waarin alle werkenden tot hun recht komen.”
- Van kritiek op beleid naar steun voor handhaving. In 2021 klinkt dat “beleid ruimte moet bieden aan zelfstandig ondernemerschap en dit niet onnodig mag beperken.” Als in 2024 de onwerkbare handhaving nadert stelt VZN dat “handhaving om zorgvuldigheid, duidelijkheid en een goede uitvoerbaarheid vraagt voor alle betrokken partijen.” Wat juist niet tot stand kwam in de jaren ervoor;
- Van zelf richting bepalen naar aansluiten bij de overheid. In 2023 lezen we nog dat “VZN richting wil geven aan de ontwikkeling van beleid voor zelfstandig ondernemerschap.”, maar in 2026 is het doel om te zoeken naar “actieve samenwerking met overheid en andere partijen om tot gedragen oplossingen te komen.” De gevolgen van de handhaving raken zelfstandig ondernemers dan al anderhalf jaar.
De uitspraken laten zien hoe zzp-belangenorganisaties in vijf jaar tijd zijn verschoven van het verdedigen van zelfstandig ondernemerschap naar het legitimeren van overheidsbeleid.
De schijn van inspraak voor leden
We hebben zzp’ers die aangesloten zijn bij deze organisaties gevraagd of zij de koerswijziging van de afgelopen jaren bewust hebben meegekregen. Dat is niet het geval. Bijzonder, omdat zowel SoloPartners als ZZP NL de afgelopen jaren juist ledenverenigingen zijn gestart waarmee zij pretenderen inspraak te organiseren. Je zou dus verwachten dat voordat er een koerswijziging komt, eerst de leden worden geraadpleegd.
De ledenverenigingen waren een eis om deelname aan de Sociaal Economische Raad veilig te kunnen stellen. Via de zogenaamde motie Tielen c.s. kreeg de SER de opdracht om inspraak voor zzp’ers goed te regelen. Voorwaarde was wel dat SoloPartners BV en stichting ZZP NL ook een formele achterban zouden organiseren, omdat zij anders niet ‘namens’ zzp’ers het woord konden doen. Daarom richtten ze ledenverenigingen op, naast hun bestaande ondernemingen. Rechtstreeks lidmaatschap van zzp’ers bij koepel VZN is niet mogelijk, waardoor zzp inspraak afhankelijk werd van de leden van vereniging ZZP NL, vereniging SoloPartners, naast PZO en Zelfstandigen Bouw. Nu blijkt dat VZN en haar vier leden een koers hebben uitgestippeld die niet bij zelfstandig ondernemers past, is de vraag of er nog wel sprake is van zzp belangenbehartiging.
Initiatiefnemer VZN: belangen behartigen is een schijnproduct geworden
Arie Treffers nam in 2021 het initiatief tot de oprichting van VZN en bracht SoloPartners en ZZP NL destijds voor het eerst samen aan tafel. “Ik schaam mij diep voor de rol die VZN is gaan spelen de afgelopen jaren. Het is overduidelijkheid dat de zzp koepel in het harnas van de polder zit. Op het pluche aan tafel mogen zitten bij de SER kwam met een hoge prijs. De zzp belangenorganisaties gaan inmiddels akkoord met de koers van het ministerie van Sociale Zaken en de Belastingdienst en zelfstandigen worden niet meer vertegenwoordigd. Ondertussen verkopen de zzp clubs hun belangenbehartiging nog steeds als schijnproduct, want ze doen precies het tegenovergestelde van wat ze beloven.”
Minister Aartsen heeft aangegeven dat duidelijkheid via de Zelfstandigenwet op zijn vroegst in 2028 tot stand komt.
Wil jij achterban zijn van een organisatie die jou niet helpt?
Dat is de vraag die zelfstandig ondernemers zichzelf moeten stellen na wat hier gebeurd is. Als een belangenorganisatie zonder duidelijke raadpleging van haar leden een koerswijziging inzet en meebeweegt met beleid dat jouw positie onder druk zet, dan klopt er iets niet.
“Je wil het wel zijn, maar wil je het ook worden?” – Ray Klaassens tijdens Kamp van Koningsbrugge.
Belangenbehartiging voor zzp’ers vraagt moed, juist omdat de tegen krachten groot zijn. Het is één ding om te claimen dat je ‘dé’ brancheorganisatie bent, maar iets anders om daadwerkelijk voor je achterban te gaan staan wanneer het ertoe doet. Als jouw stem als zzp’er niet terugkomt in de koers die wordt gekozen, ben je geen deelnemer meer. Je bent legitimatie. Een legitimatie voor zzp organisaties om aan tafel te blijven zitten, terwijl jouw positie ondertussen verslechtert.
De vraag is dus niet meer wat deze organisaties voor jou doen, maar of jij nog wil bijdragen aan een verhaal dat jouw belangen onder druk zet.
