De verplichte AOV voor zzp’ers wordt al jaren voorbereid. De regeling werd meerdere keren aangepast, uitgesteld en bekritiseerd. Nu het wetsvoorstel voor stemming naar de Tweede Kamer gaat, is dit een goed moment om opnieuw te kijken naar de voorwaarden.
In het kort
- Ook dit kabinet heeft ingestemd met het wetsvoorstel Basisverzekering Arbeidsongeschiktheid Zelfstandigen (BAZ);
- Daarmee gaat het plan voor een verplichte AOV voor zelfstandig ondernemers voor stemming naar de Tweede Kamer;
- Het voorstel komt voort uit het SER-advies en het pensioenakkoord van 2019;
- De regeling moet zelfstandigen beschermen tegen langdurige arbeidsongeschiktheid;
- Het dossier loopt al jaren: eerdere voorstellen werden aangepast, uitgesteld en bekritiseerd;
- Als het wetsvoorstel wordt aangenomen, ligt invoering waarschijnlijk pas rond 2030.
Wat is de verplichte AOV voor zzp’ers?
De verplichte AOV voor zelfstandigen is een publieke basisverzekering tegen arbeidsongeschiktheid. Het plan is dat zelfstandigen tot deelname aan een AOV worden gedwongen via de ‘Basisverzekering Arbeidsongeschiktheid Zelfstandigen’ (BAZ). De regeling moet door het UWV worden uitgevoerd, want zij beoordelen zzp’ers op hun inzetbaarheid. De verzekering wordt gepresenteerd als een vangnet voor zelfstandigen die langdurig arbeidsongeschikt raken en daardoor hun inkomen verliezen. In de huidige opzet betalen zzp’ers die hun inkomen opgeven als winst uit onderneming een premie over hun winst, met een wachttijd van twee jaar. De eventuele uitkering na die twee jaar bedraagt maximaal het minimumloon.
Ook dit kabinet communiceert de verplichte AOV als een noodzakelijke hervorming van de arbeidsmarkt. Over kabinetten heen worden verschillende, wisselende argumenten genoemd. Zo zou de regeling onderdeel zijn van bredere arbeidsmarkthervormingen uit het pensioenakkoord van 2019. Ook het Europese herstelfonds speelt een rol. Nederland heeft in ruil voor € 5,4 miljard steun beloofd om hervormingen door te voeren die de verschillen tussen werknemers en zelfstandigen verkleinen. Nieuw is het argument van de Zelfstandigenwet. Een verplichte AOV zou nodig zijn om de nieuwe zzp-wet er straks doorheen te krijgen.
Dit zijn de voorwaarden van de verplichte AOV voor zzp’ers
Het wetsvoorstel voor de Basisverzekering Arbeidsongeschiktheid Zelfstandigen (BAZ) bevat een aantal vaste voorwaarden. Zoals gezegd is de regeling alleen bedoeld als een basisvangnet voor zelfstandigen die langdurig arbeidsongeschikt raken. De belangrijkste voorwaarden van de verplichte AOV zijn:
Premie
Zelfstandigen betalen een premie van 5,4% van hun winst uit onderneming. Er geldt een maximum premie van € 171 per maand (2025) die jaarlijks wordt geïndexeerd. Zo zou de premie in 2026 al € 177 bedragen, etcetera. Je betaalt geen premie als je zelf een arbeidsongeschiktheidsvoorziening hebt die aan bepaalde minimumeisen voldoet, zoals dezelfde wachttijd van twee jaar. Dit heet de ‘opt-out’ voor de BAZ. Deze opt-out van de verplichte AOV blijkt geen volledige vrijstelling. Er wordt namelijk gesproken over een ‘stabiliteitsbijdrage’ voor de BAZ die alsnog via verzekeraars wordt opgelegd aan zelfstandigen.
Wachttijd
De verzekering kent een wachttijd van twee jaar. Dat betekent dat zelfstandigen de eerste twee jaar van hun arbeidsongeschiktheid zelf financieel moeten overbruggen, voordat een eventuele uitkering begint. In het verleden had de verzekering nog een wachttijd van 1 jaar, bij € 195 premie per maand. Dat werd dus 2 jaar, bij € 171 premie per maand.
Uitkering
De maximale uitkering ligt op het niveau van het minimumloon. Als blijkt dat iemand nog in staat is om het minimumloon te verdienen, bijvoorbeeld in een andere functie of sector, dan kom je niet in aanmerking voor een uitkering. Alleen wanneer jouw verdiencapaciteit onder het minimumloon ligt, kan een uitkering worden toegekend. Daarmee is de regeling een beperkt en lastig te bereiken vangnet.
Wie beoordeelt arbeidsongeschiktheid?
Het UWV beoordeelt of iemand arbeidsongeschikt is en in hoeverre iemand nog kan werken. Daarbij wordt gekeken naar het arbeidsvermogen van de zelfstandige. De beoordeling wordt uitgevoerd door een verzekeringsarts en een arbeidsdeskundige van het UWV. De verzekeringsarts beoordeelt de medische beperkingen, waarna een arbeidsdeskundige kijkt welke werkzaamheden iemand met die beperkingen nog zou kunnen verrichten en welk inkomen daarbij theoretisch mogelijk is.
Het UWV kampt met een groot tekort aan verzekeringsartsen, onder meer door een zzp-stop onder die artsen. Voor werknemers lopen wachttijden voor beoordelingen nu al op als gevolg van het tekort. Critici wijzen erop dat het UWV eerst de bestaande achterstanden in arbeidsongeschiktheidskeuringen moet oplossen voordat er een nieuwe publieke regeling voor meer dan een miljoen zelfstandigen wordt ingevoerd. Het kabinet gaat daar niet op in en zet de BAV door.
Uitvoering van de verzekering
De verplichte AOV wordt uitgevoerd als een publieke verzekering, waarbij premie-inning en uitvoering via de overheid verlopen. In de praktijk komt het erop neer dat een zzp’er die zijn inkomen als IB-ondernemer opgeeft, te maken krijgt met deze extra vorm van belasting.
De verplichte AOV kende weinig steun van zelfstandigen
Naast vragen over de uitvoerbaarheid door het UWV, bracht vooral de internetconsultatie over de BAZ in 2024 de kritiek goed in beeld. In korte tijd kwamen honderden reacties binnen waarin ondernemers vraagtekens zetten bij de nut- en noodzaak van de regeling. Breed draagvlak ontbrak, maar ondanks dat zette het kabinet de koers simpelweg door. De invloed van zzp belangenorganisaties is op dit soort onderwerpen nog steeds nihil.
De ontwikkeling rondom de BAV lijkt volgens zzp’ers zelf op andere belemmerende maatregelen, zoals het korten op de fiscale aftrekposten Zelfstandigenaftrek en MKB-winstvrijstelling. Veel reacties van zzp’ers over de verplichte AOV richtten zich op de beperkte dekking van de verzekering. Zo schreef een respondent destijds dat het wetsvoorstel wordt gepresenteerd als een verzekering tegen inkomensverlies, terwijl dit volgens hem in de praktijk nauwelijks het geval is: “Deze wet suggereert een verzekering tegen inkomensverlies bij arbeidsongeschiktheid, terwijl dit slechts in zeer beperkte mate en onder beperkende voorwaarden het geval zal zijn.”
Twee jaar wachten op kleine uitkering
Ook de combinatie van een wachttijd van twee jaar en een strenge arbeidsongeschiktheidsbeoordeling werd vaak genoemd in de kritiek. Volgens een andere reactie is de kans groot dat iemand na die wachttijd alsnog geen uitkering krijgt, omdat theoretisch nog ander werk mogelijk zou zijn: “De kans dat iemand in theorie met ander werk het wettelijk minimumloon kan verdienen is immers aanzienlijk. In dat geval volgt geen uitkering.”
Uit verschillende reacties kwam naar voren dat zelfstandigen moeite hebben met het verplichte karakter van de regeling. Ondernemers benadrukken dat zij zelf keuzes willen maken over hun financiële risico’s en voorzieningen. Uit onderzoeken van belangenorganisaties blijkt bovendien dat een groot deel van hun achterban tegen een verplichte AOV is; bij één enquête lag dat aandeel rond de 80 procent.
Ook al is er na de consultatie het één en ander gewijzigd – de frustratie over nut- en noodzaak, hoogte van de premie tegenover de drempel naar een lage uitkering leven nog steeds. Zelfstandigenorganisaties zoals Vereniging Zelfstandigen Nederland (VZN), met leden zoals SoloPartners voor zzp’ers in de zorg, hebben zich echter sinds 2024 niet meer kritisch uitgelaten over de verplichte AOV. Na enkele aanpassingen was de boodschap vanuit zelfstandigenorganisaties; “Het (de BAV.red.) was eerst nog een soort gedrocht, maar door partijen er meer bij te betrekken is er een hoop verbeterd”, zo stelde de koepel van zzp belangenorganisaties.
Verplichte AOV voor zzp’ers loopt al jaren
Hoe is de verplichte AOV tot stand gekomen?
- 2019. Tijdens polderoverleg over het pensioenakkoord, werden zzp’ers plotseling geconfronteerd met een verplichte AOV;
- 2020. Zzp belangenorganisaties kregen inspraak en dat leidde tot dit advies van de polder stichting van de Arbeid;
- 2023. Minister van Gennip van SZW leverde een wetsvoorstel in voor de verplichte AOV en negeerde alle adviezen uit 2020;
- 2024. Bij de internetconsultatie van het wetsvoorstel bleek alle draagvlak voor het voorstel te ontbreken. Veel kritiek dus;
- 2024. Na aanpassingen was er nog steeds kritiek. Zoals de maximale uitkering van het Wettelijk Minimum Loon bij volledige ongeschiktheid;
- 2025. Een VVD minister diende kort na haar aantreden in september, de nieuwe versie van de AOV zzp in met dezelfde voorwaarden;
- 2025. De Raad van State geeft een negatief advies als hoogste adviesorgaan van de regering: de AOV is onuitvoerbaar;
- 2026. Het wetsvoorstel voor de verplichte AOV voor zzp’ers gaat voor stemming naar de Tweede Kamer.
Nieuwe regering, dezelfde koers voor zzp’ers
Het kabinet dat zich profileerde als een kabinet dat meer ruimte wil geven aan zelfstandig ondernemerschap, werkt tot nu toe vooral vooral aan beleid dat dat ondernemerschap juist verder begrenst. Net zoals het vorige kabinet, wordt binnen enkele weken na aantreden alvast een signaal aan zzp’ers afgegeven. De verplichte AOV wordt doorgezet, opdrachten onder €39 per uur worden voor opdrachtgevers juridisch risicovoller en de handhaving op schijnzelfstandigheid blijft onverminderd overeind.
Dit zijn de ontwikkelingen die we kennen vanuit het beleidsdoel ‘dienstverband = de norm‘.
Voor veel zzp’ers voelt dat niet als nieuw beleid, maar als een herhaling van zetten. Terwijl nieuwe verplichtingen voor zelfstandigen snel worden doorgezet, wachten opdrachtgevers en ondernemers nog altijd op duidelijke regels over wanneer iemand wel of niet als zelfstandige kan werken. Tot nu toe hebben zelfstandig ondernemers weinig gemerkt van extra ruimte voor ondernemerschap. In de praktijk zien zij vooral dat maatregelen die het ondernemerschap beperken voortvarend worden doorgezet, terwijl oplossingen voor de onzekerheid rond schijnzelfstandigheid al jaren op zich laten wachten.
