Zeggenschap in de zorg en verpleegkundig leiderschap zijn veelbesproken en inmiddels gevoelige thema’s in de zorg. Want zien we ondanks de ruime hoeveelheid programma’s in de afgelopen jaren eigenlijk wel iets veranderen? En lopen zelfstandig zorgprofessionals hierop misschien zelfs vooruit doordát zij zelf de regie kunnen pakken?
Professionele autonomie in loondienst = rebels
Rebelse verpleegkundigen, zo noemt Eline de Kok ze in haar proefschrift; verpleegkundigen die op een onderbouwde manier durven af te wijken van het systeem wanneer het nodig is. De Volkskrant publiceerde dit weekend een interview met de verpleegkundige en verplegingswetenschapper. Tijdens haar promotieonderzoek werd duidelijk dat ons zorgsysteem het lastig vindt als verpleegkundigen zelf dingen gaan doen en zij merkt teleurgesteld op dat haar proefschrift daaraan niets gaat veranderen. Tijdens haar onderzoek concludeert ze dat zorgorganisaties hiërarchische organisaties blijven, waar buiten de lijntjes kleuren niet als pluspunt geldt. Leidinggevenden zeggen verpleegkundig leiderschap ontzettend belangrijk te vinden, maar ondertussen wordt de professionele autonomie van verpleegkundigen beperkt door de focus op controle.
Zeggenschap in een dienstverband lukt afgelopen 35 jaar niet
Het fundament van de oplossing ligt juíst in dat verpleegkundigen zich durven uit te spreken, maar als werknemer in een organisatie heb je je te houden aan voorschriften en regels. Het thema zeggenschap dateert uit -jawel- 1990. Verpleegkundigen en verzorgenden gingen rond die periode massaal de straat op om hun onvrede te uiten over de slechte arbeidsomstandigheden en sindsdien staat zeggenschap op de agenda. Ondertussen zijn we 35 jaar, tientallen programma’s en miljoenen euro’s verder. Per 1 juli 2023 is de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) zelfs gewijzigd om de zeggenschap van zorgverleners wettelijk vast te leggen. Dit slaagt echter niet in de praktijk. Het gebrek aan zeggenschap veroorzaakt uitstroom.
Zeggenschap via ondernemerschap lukt wel
Voor een andere groep zorgprofessionals is de behoefte aan zeggenschap juist het vertrekpunt om de mogelijkheden van zelfstandig ondernemerschap te gaan verkennen. Want in tegenstelling tot werknemers die zich hebben te houden aan voorschriften en regels van de organisatie, beschrijven zelfstandig zorgprofessionals in hun kwaliteitssysteem hun eigen unieke visie, missie en beleid. Hierin kijken ze kritisch naar hun eigen werkgewoonten en vragen ze zich af of ze goede zorg leveren. Net zoals iedere zorgprofessional, hebben zij zich te houden aan landelijke richtlijnen en protocollen. Maar zonder een leidinggevende die ‘Ho, stop, wat gebeurt hier, dit gaat zomaar niet’ zegt wanneer een verpleegkundige onderbouwt afwijkt. Zoals Eline haar promotieonderzoek laat zien bij collega’s in een dienstverband.
‘Van zzp’ers kun je veel leren’
Als zzp’er in de zorg komt professionele autonomie, leiderschap en zeggenschap weer tot bloei. Dat zorgt ervoor dat zorgprofessionals niet alleen ‘de handjes aan het bed zijn’, maar dat ze ook een vak hebben geleerd dat zij kunnen laten zien en uitdragen. Het zorgt ervoor dat ze trotse zorgprofessionals zijn en dat het vuur weer gaat branden. Dat is exact wat Eline met haar proefschrift bereiken voor professionals in loondienst. ’Verpleegkundigen, het is goed wat je doet, geniet ervan als je iets voor elkaar kunt krijgen voor je client. Het jammer is dat er vaak ontzettend veel energie in gaat zitten om de anderen in het zorgsysteem daarvan te overtuigen. Neem het nou eens van die verpleegkundigen aan!’
Ik wil daarop aanvullen: ‘Neem het nou eens van die zelfstandig zorgprofessional aan’. We zien alleen maar berichten over zzp-ers in de zorg die gaan over schijnzelfstandigheid en het terugdringen van zzp-constructies. Maar stel je als organisatie eens een andere vraag: ‘Wat kunnen we leren van de manier waarop zelfstandige zorgprofessionals zeggenschap en leiderschap in de praktijk brengen?’. Dan zul je zien dat er echt successen zijn. Blijf zelfstandig ondernemers in de zorg niet zien als probleem, maar zie ze als onderdeel van de oplossing.
