De aankomende jaren groeit het aantal ouderen in Nederland richting de vijf miljoen. Vijf. Miljoen. Dat betekent niet alleen méér ouderen, maar ook zwaardere en complexere zorg. Het beleid van de overheid is erop gericht om deze ouderen zo ‘lang mogelijk’ thuis te laten wonen. Als formele zorg ontbreekt is het aan mantelzorgers en familie om de vraag naar zorg te compenseren. Het arbeidsmarktbeleid zet zorgprofessionals in de ouderenzorg volledig klem.
We tellen enkele ontwikkelingen in de ouderenzorg bij elkaar op.
Eén derde van 480.000 zorgmedewerkers gaat met pensioen
Zo’n 150.000 medewerkers in de ouderenzorg gaan de aankomende jaren met pensioen, op een totaal van 480.000. Die mensen moeten vervangen worden omdat ze nu al zorg verlenen. Bij deze groep gaat het vooral om ervaren krachten die teams dragen, collega’s inwerken en complexe zorg leveren. De sector moet niet alleen deze uitstroom opvangen, maar ook verder groeien om de stijgende zorgvraag bij te benen.
8% meer medewerkers gepland, maar 490% groter tekort
De inzet vanuit de overheid ligt anders dan de behoefte. De Arbeidsmarktprognoses zorg 2025–2035 laat zien dat er slechts 8% aan zorgmedewerkers bijkomen in de ouderenzorg, terwijl het tekort aan professionals met 490% stijgt in diezelfde periode. Dat is een vervijfvoudiging. Omdat de vergrijzing toeslaat neemt de vraag naar medewerkers enorm toe, waardoor het spanningsveld steeds groter wordt.
Eén op de elf vaste zorgmedewerkers zit nu al ziek thuis
De werkdruk in de ouderenzorg liep de afgelopen jaren al fors op voor vaste medewerkers. In de ouderenzorg ligt het ziekteverzuim landelijk rond de 9%. Dat is een record binnen de zorgsector (landelijk gemiddelde 7.3%) en veel hoger vergeleken met de rest van Nederland (landelijk gemiddelde 5.2%). Een aanzienlijk deel van het personeelsbestand is er wel op papier, maar niet beschikbaar voor de praktijk. Besef dat de gemiddelde contractomvang in de ouderenzorg 0.6 fte is en verzuim ook bij kleinere contracten onverminderd groeit.
Flexibele werkvormen worden belemmerd
Eén op de drie zorgmedewerkers werkt flexibel in de zorg en niet binnen een vast dienstverband. Dat doen zij met overtuiging, maar is de overheid een doorn in het oog. Een vast contract is de norm. De maatregelen tegen flexibele vormen van arbeid moeten nog opgeteld worden bij de huidige tekorten in de ouderenzorg. Ouderenzorg koepel Actiz zette de belemmeringen overzichtelijk op een rij.
Oproepcontracten / nul-uren worden afgeschaft
In de ouderenzorg wordt bij 56.000 oproepcontracten volgend jaar het contract afgenomen. Zij kondigen aan te stoppen, omdat zij juist ieder jaar afzien van een vast contract. Een minimum aantal urencontract past niet bij hun privé situatie en omdat zij niet afhankelijk zijn van het inkomen stappen zij uit.
Zzp zorg wordt door de Belastingdienst afgeraden
Ook al is zzp inhuur onder voorwaarden mogelijk, de Belastingdienst zaait al een aantal jaar het verhaal rond dat zzp in de zorg niet mogelijk zou zijn. Het dreigen met boetes en naheffing heeft zo zijn effect. De onzekerheid zorg voor terughoudendheid bij zzp inhuur. Uitzenden en detacheren werd het afgelopen jaar vaker benut.
Uitzenden en detacheren is onbetaalbaar
Uitzenden en detacheren is structureel duurder geworden doordat ook externe flex recht heeft op gelijkwaardige arbeidsvoorwaarden. Hierdoor is het verschil in loon van zo’n 15% verdwenen en dat deed de kosten stijgen. Plus BTW. Plus kantoorkosten. De verschuiving naar deze duurdere vormen van inhuur is naar verwachting tijdelijk, omdat jaarverslagen nu al signalen geven over de zeer hoge kosten die met deze vormen van externe flex gepaard gaan.
Flexibel personeel uitlenen aan elkaar blijft problematisch
Het aan elkaar uitlenen van personeel, bijvoorbeeld via de regio, blijft problematisch. Op papier werd dit alvast als logische oplossing gepresenteerd voor personeelstekorten, maar wordt in de praktijk onvoldoende gefaciliteerd. BTW-heffing, juridische risico’s en complexe regelgeving zoals de WTTA belemmeren de samenwerking. Het leidt vooral tot administratieve lasten en meer overhead. Daarnaast blijkt de professional zelf nauwelijks geïnteresseerd.
Samengevat heeft de ouderenzorgniet alleen te weinig mensen, maar verliest tegelijkertijd een groot deel van haar beschikbare capaciteit door verzuim, deeltijd, uitstroom en beperkende maatregelen.
Familie en mantelzorg als hekkensluiter
Uiteindelijk komt de rekening terecht waar de arbeidsmarkt in de zorg stopt: bij familie en mantelzorg. Dat is geen toeval, maar expliciet onderdeel van beleid. De overheid stuurt al jaren op het langer thuis wonen van ouderen, waarbij “meer mantelzorg noodzakelijk” wordt geacht om de zorgvraag op te vangen. Ook in bredere analyses wordt mantelzorg nadrukkelijk gezien als oplossingsrichting om de zorg betaalbaar te houden. Het recht op ouderenzorg is niet verdwenen, maar je kunt er simpelweg geen aanspraak meer op maken.
Onderzoek laat zien dat juist het spanningsveld tussen wat de overheid verwacht en wat mensen daadwerkelijk kunnen leveren structureel toeneemt. Maar dit wordt genegeerd. De ouderenzorg zal in wijken en buurten steeds meer verschuiven van georganiseerde formele zorg, naar de privésfeer. Niet omdat het kan, maar omdat het moet.
Arbeidsmarktbeleid zonder regie dwingt in de ouderenzorg verandering af
Zet je schrap: het arbeidsmarktbeleid zet de ouderenzorg volledig klem. Regie over de arbeidsmarkt in de zorg ontbreekt, omdat de onderdelen ‘arbeidsmarkt’ en ‘zorg’ los van elkaar tot eigen beleidskeuzes komen.
Daardoor hapert de continuïteit van zorg steeds steviger en wordt de ruimte om dat op te vangen steeds kleiner gemaakt. Voor burgers betekent dit dat zorg steeds minder vanzelfsprekend wordt en dat zij de zorg voor naasten steeds vaker zelf moeten oplossen.
Aan de andere kant ontstaat er ook ruimte. Voor ondernemende zorgprofessionals, zelfstandigen en lokale initiatieven ligt daar een beweging die zich niet laat tegenhouden door beleid, maar zal ontstaan uit noodzaak. De vraag is niet of die beweging komt, maar wie hem durft te organiseren.
