Zorgverzekeraars vragen opnieuw om meer macht en willen zorgcapaciteit schrappen, terwijl zij juist laten zien dat zij hun rol als regisseur van het zorgstelsel niet aan kunnen. Ongecontracteerde zorg is geen probleem maar een noodzakelijk overloopventiel en wordt nu voor de vijfde keer in tien jaar aangevallen.
Zorgverzekeraars Nederland: méér macht graag!
Zorgverzekeraars roepen de politiek op om hen meer macht te geven, zodat zij de toegang tot zorg verder kunnen beperken. Het niet langer vergoeden van een belangrijk deel van zorgverlening is ‘de scherpe keuze‘ die nu gemaakt moet worden, aldus Zorgverzekeraars Nederland (ZN). De overbodige vorm van zorg heet ‘ongecontracteerde zorg’ en is verzekeraars al jaren een doorn in het oog. Al meer dan een decennium werken lobbyisten van Zorgverzekeraars Nederland aan het inperken van artikel 13 en daarmee de toegang tot ongecontracteerde zorg. Wat ging er vooraf?
- 2014: Het verbieden van ongecontracteerde zorg struikelde onder Schippers nipt over de Eerste Kamer;
- 2020: Voorstel tot verminderen vergoeding ongecontracteerde zorg of tot 0% laten dalen haalde het niet;
- 2022: Via het Regeerakkoord en het Integraal Zorgakkoord wordt geprobeerd artikel 13 te belemmeren;
- 2024: Minister Agema gaf zorgverzekeraars hun zin niet en ongecontracteerde zorg (artikel 13) bleef.
We zijn nu toe aan poging 5 en het verhaal herhaalt zich opnieuw. Want hoe kijken zorgverzekeraars naar zichzelf?
Het zelfbeeld van zorgverzekeraars
Zorgverzekeraars zien zichzelf als dé regisseur van het zorgstelsel. Niet de professional aan het bed, niet samenwerkende zorgorganisaties of de cliënt begrijpen wat ‘passende zorg’ is, maar de zorgverzekeraar weet dat. Binnen dat zelfbeeld is contractering de heilige graal. De aanname? Als jouw zorg gecontracteerd is, lever je kwaliteit. Als jouw zorg niet gecontracteerd is, vormt dat een risico. Zorgverzekeraars zijn dus hard nodig om de samenleving te behoeden voor de verspilling van geld. De toetreding van nieuwe zorgaanbieders is een probleem en ondernemerschap in de zorg moet worden beperkt. Marktwerking in de zorg is dus alleen bedoeld voor zorgverzekeraars zelf.
Geef je zorgverzekeraars meer macht, dan lossen zij de problemen met schaarste in de zorg op. Preventie is namelijk maakbaar. De zorgvraag is een getal binnen een spreadsheet. En als er tekorten zijn, dan kan de burger het best zelf oplossen. Meer ‘eigen verantwoordelijkheid‘, meer ‘flexibiliteit‘ en dus meer informele zorg wordt dat genoemd. Want dat is ‘passend’. In talloze zorgakkoorden beloofden zorgverzekeraars herhaaldelijk dat zij via ‘gerichte inkoop’, ‘regionale regie‘ en ‘de juist zorg op de juiste plek‘ de toegankelijkheid van zorg overeind zouden houden. Wachttijden zouden worden teruggedrongen en professionals bleven behouden voor de zorg.
Hoe zorgverzekeraars het niet waarmaakten
De werkelijkheid ligt anders dan dat zelfbeeld. De praktijk laat namelijk het tegenovergestelde zien. Wachttijden lopen op, de zorgplicht staat structureel onder druk en toezichthouders zoals de Nza grijpen in omdat verzekeraars hun rol niet oppakken. In sectoren zoals de thuiszorg bleef geld op de plank liggen, terwijl cliënten geen zorg kregen. Want er werd onvoldoende zorg gecontracteerd. Passende zorg werd het nieuwe beleidsbegrip, maar bleek vooral een middel om zorg niet meer te vergoeden. Ruim drie jaar geleden gaven grote zorgorganisaties aan dat goed werkgeverschap wordt afgebroken door zorgverzekeraars. De tarieven schoten – en schieten – namelijk structureel tekort.
‘Ongecontracteerde’ thuiszorg is om die redden het logische alternatief voor cliënten en patiënten geworden, omdat gecontracteerde zorg faalt. Toch willen zorgverzekeraars af van dit belangrijke overloopventiel in de zorg. Het verzoek is om méér macht, om problemen op te lossen die ze zelf hebben veroorzaakt. Zorgcapaciteit schrappen in een tijd waarin de beschikbaarheid van zorg onder druk staat, door grote personele tekorten. Dat deel van het verhaal laat ZN graag achterwege. Want zorgverzekeraars hebben sinds het nieuwe zorgstelsel in 2006 het vraagstuk van goed werkgeverschap vakkundig genegeerd.
Arbeidsmarktkrapte als excuus
Het antwoord van zorgverzekeraars op falende contractering heet tegenwoordig ‘krapte op de arbeidsmarkt’. We kúnnen niet meer zorg contracteren, omdat er geen personeel zou zijn. Daarmee wordt de verklaring voor tekortschietende zorginkoop verschoven naar het personeelstekort, terwijl zorgverzekeraars zelf verantwoordelijk zijn voor de voorwaarden van zorgorganisaties. Het probleem is dat tarieven structureel tekortschieten om zelfstandige praktijken draaiende te houden, laat staan om goed werkgeverschap in loondienst mogelijk te maken. Zo hebben zorgverzekeraars jarenlang juist zelf bijgedragen aan uitstroom uit de zorgsector. Het is opmerkelijk om te wijzen op personeelstekorten, terwijl er bewust is gekozen voor tarieven en contractvoorwaarden die gezond werkgeverschap niet mogelijk maken. Een voorbeeld van de koehandel die zorginkoop heet, viel afgelopen zaterdag te lezen. Vel over de neus tarieven, terwijl de uitstroomcijfers er toch echt, jaar in jaar uit liggen.
De keuze voor het niet ingrijpen op de kwaliteit van het vaste dienstverband is nog opvallender toen zorgverzekeraars wél bereid bleken om zzp’ers die werken voor zorgorganisaties via contractvoorwaarden uit te sluiten. Anti-zzp, maar niet pro-dienstverband dus.
Betrek de praktijk: ongecontracteerde zorg hoort aan tafel
Vorige maand legde de ING (!) zorgvuldig uit dat het zorgstelsel alleen nog op papier functioneert, maar niet voor zorgmedewerkers en patiënten. Daar reageerde ZN níet op. Als er een kans ligt op meer macht, dan komen zorgverzekeraars wél in actie. Wie werkelijk wil begrijpen waarom het vastloopt in de zorg, moet die vraag niet stellen aan zorgverzekeraars, zorgeconomen en hoogleraren. Wil je iets vinden van ongecontracteerde zorg, spreek dan met ongecontracteerde zorgprofessionals. Zij werken dagelijks op het snijvlak tussen vraag en aanbod. Zij vangen cliënten op die niet terecht kunnen bij gecontracteerde organisaties. Ze zijn onderdeel van de oplossing, niet van het probleem. Stel hen eens de vraag wat zij meemaken en waarom zij zorg leveren zonder contract. Hoe verloopt het proces wanneer zij wél een contract aan willen gaan, maar op belemmeringen stuiten? Hoe gedragen zorgverzekeraars zich in de praktijk?
Zolang deze ervaringen buiten beeld blijven en zorgverzekeraars via lobbyisten hun eigen werkelijkheid communiceren, lopen cliënten en patiënten het risico om nog meer schaarse professionals kwijt te raken. Je kunt geen oplossingen verwachten vanuit een systeem dat de knelpunten zelf heeft voortgebracht. Ongecontracteerde zorg is geen randverschijnsel, maar mist de krachtige lobby. Daarom is het een belangrijk, maar genegeerd onderdeel van de zorgsector. Wie serieus werk wil maken van toegankelijkheid, begint niet met schrappen, maar met luisteren naar de professionals die het gat dagelijks dichtlopen.
