De discussie over zelfstandigen blijft vaak hangen in clichés: het zou gaan om geld, of een vlucht voor verplichtingen. Maar de realiteit is breder. Niet het individu, maar het krachtenveld van de arbeidsmarkt en de kwaliteit van het dienstverband zijn bepalend. Als autonomie en professionele ontwikkeling onder druk staan, ligt de stap naar zelfstandigheid voor de hand. In alle sectoren, maar misschien juist in de zorg – waar deze waarden voor álle professionals centraal staan.
Waarom worden mensen zelfstandige?
Paul de Beer is hoogleraar en gespecialiseerd onderzoeker in arbeidsverhoudingen en arbeidsmarktbeleid. Hij is verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en het Hugo Sinzheimer Instituut (HSI). Dit is een onderzoeksinstituut dat zich richt op arbeidsrecht en sociaal recht. Onlangs publiceerde de Beer dit onderzoek naar de motieven van mensen die zelfstandige worden. Het onderzoek onderscheidt zich door niet direct bij zzp’ers zelf uit te vragen waarom zij de stap maakten vanuit een dienstverband, maar door kenmerken van het werk en de arbeidsmarkt te analyseren die het ontstaan van zzp-schap verklaren.
Anders gezegd; past de manier van werken (in loondienst) nog bij de werkende en hoe stevig is de positie op de arbeidsmarkt? Wat blijkt?
- Er zijn geen aanwijzigingen dat mensen die zelfstandig worden een goed loon/salaris erg belangrijk vinden;
- Werkenden die het aanzienlijk belangrijk vinden om zelf te kunnen beslissen hoe zij hun werk uitvoeren, maken vaker de stap naar zzp;
- Werkenden die zelfontplooiing en doorontwikkeling belangrijk vinden, maken significant vaker de overstap naar werk als zelfstandige.
Vier groepen zelfstandigen
Volgens Eurofound (2017) zijn de zelfstandigen in de Europese Unie in ongeveer vier even grote groepen in te delen.
- Traditionele ondernemers. Gedreven door passie voor ondernemerschap;
- Structurele ondernemers. Zelfstandigen met personeel. Ondernemerschap is een doel op zich;
- Waarde-gedreven zzp’ers. Mensen met een goede arbeidsmarktpositie, die kiezen voor autonomie;
- Economisch afhankelijke zelfstandigen. Vaak afhankelijk van één opdrachtgever; feitelijk verkapt werknemerschap.
De eerste twee groepen bestaan uit ‘echte’ traditionele ondernemers met een eigen bedrijf, zoals boeren, winkeliers en ambachtslieden. Bij deze groepen speelt met name ‘passie voor ondernemerschap’. Dit is minder het geval bij groep drie en groep vier. De derde groep benut een goede arbeidsmarktpositie door het werken als zzp’er, maar is niet per se gedreven door ondernemerschap. De vierde groep heeft een financieel kwetsbare positie en is vaak afhankelijk van één opdrachtgever. Feitelijk werken zij als werknemer, maar ze missen de bescherming die daarbij hoort. Alleen de laatste groep (een kwart) valt volgens de Beer onder de bedoeling van schijnzelfstandigheid. Zij beslaan slechts een kwart van de totale groep zzp’ers
Groep drie: goede arbeidsmarktpositie + waarde gedreven werk
Bij zzp’ers met een stabiele arbeidsmarktpositie (groep 3) lijken vooral de behoefte aan zelfstandigheid en autonomie een rol te spelen. Eerder empirisch onderzoek heeft aangetoond dat de niet-economische motieven in het algemeen belangrijker zijn dan de economische motieven (Murnieks et al. 2020). Oftewel, het staat vast dat werkenden de stap naar zzp niet primair maken om meer te verdienen of om ‘netto meer over te houden‘, zoals het verwijt van de polder luidt. Waar het wel op zit, is het belang dat iemand hecht aan autonomie (zelf kunnen beslissen) en de ontplooiings- en ontwikkelingsmogelijkheden die je via zelfstandigheid kunt benutten. De keuze om als zelfstandige te gaan werken word vooral beïnvloed door de waarden van mensen, in het bijzonder welke aspecten van werk zij het belangrijkst vinden. Vooral het belang dat mensen hechten aan zelf kunnen beslissen hoe je je werk uitvoert heeft een grote invloed: naarmate mensen meer belang hechten aan autonomie, worden zij vaker zelfstandige.
‘Naarmate een werknemer in het huidige werk minder zelf kan beslissen en minder ruimte heeft voor initiatief, gaat deze vaker als zelfstandige werken.’ – De Beer
Zorgprofessionals blijken juíst waarde gedreven
Tot zover de generieke conclusies over zelfstandigen in alle sectoren. Nu over naar de zorg, waar de zzp’er vaak in groep 3 valt. Goede arbeidsmarktpositie en niet per se ‘passie voor ondernemerschap’. Als autonomie en professionele doorontwikkeling de stap naar het zzp-schap in algemene zin bevorderen, dan is het relevant om te kijken hoe zorgprofessionals deze thema’s ervaren. Wat blijkt? Internationaal onderzoek laat zien dat autonomie en ontwikkelmogelijkheden dé kernwaarden zijn voor mensen die werken in de zorg. De ruimte om zich inhoudelijk te blijven ontwikkelen – via scholing, verdieping van vaardigheden of doorgroeimogelijkheden – geeft betekenis aan het werk. Tegelijkertijd hechten zorgverleners veel waarde aan zeggenschap over hoe zij hun werk uitvoeren: invloed op roosters, werkwijze en beleid. Ontbreekt die ruimte, dan daalt de motivatie en neemt het risico op verzuim en uitstroom toe. Onderzoek van onder andere de WHO (2020) en het Institute for Healthcare Improvement bevestigt dat juist autonomie en doorontwikkeling leiden tot werkplezier, innovatie en blijvende inzetbaarheid. Samengevat werken zorgprofessionals vooral waarde gedreven en zijn zij in sterke mate op zoek naar autonomie en professionele doorontwikkeling.
ZZP versus dienstverband is een valse tegenstelling
De tegenstelling tussen ‘zzp’er’ en ‘werknemer’ is een valse tegenstelling. Zorgprofessionals willen geen label, ze willen de ruimte. Autonomie en professionele doorontwikkeling zijn geen luxe, maar zijn de kernwaarden van zorgprofessionals. Het zijn juist deze waarden die het werk betekenis geven. Het maakt zorgprofessionals tot waarde gedreven werkenden, ongeacht hun contractvorm. Als die ruimte ontbreekt, gaan zij bewegen. Niet omdat ze tegen iets zijn, maar omdat ze trouw blijven aan wat het vak van hen vraagt. De suggestie dat ‘het vaste dienstverband de norm moet zijn’ miskent deze professionele logica. Dienstverband is een werkvorm, geen doel op zich. Zzp-schap is een werkvorm, geen doel op zich. De werkvorm volgt de waarde. Niet andersom. Wie zzp’ers afschildert als opportunisten, vergroot alleen maar hun overtuiging om autonoom te blijven. Want inmiddels is zelfstandig werken niet alleen een keuze, maar ook een daad van professioneel verzet. Het onderzoek van Paul de Beer laat zien dat als autonomie en ontwikkeling worden belemmerd, het zzp-schap een logisch antwoord is. Zolang het dienstverband binnen de zorg tekortschiet, heeft dat dus voorspelbare gevolgen.
