Het wetsvoorstel Zelfstandigenwet biedt een veilige haven voor wie voldoet aan de Zelfstandigentoets en de Werkrelatietoets. Zekerheid vooraf dat er buiten dienstverband wordt gewerkt. Die compacte duidelijkheid heeft een prijs, omdat de criteria niet iedere zelfstandige in de ‘veilige haven’ doen belanden. Toch is het wetsvoorstel een belangrijke koerswijziging. Voor het eerst legt de wet niet alleen uit wat een dienstverband is, maar ook wanneer je géén dienstverband hebt.
De Zelfstandigenwet: moedige opvolger van de VBAR
Het is bijzonder dat de Zelfstandigenwet er überhaupt ligt. Nadat drie concepten VBAR geprobeerd hebben om ‘inbedding = dienstverband‘ centraal te stellen, is een Zelfstandigenwet die bevestigd wanneer je veilig kunt werken met zzp’ers een unicum voor Nederland.
“Het is belangrijk om zelfstandigen en opdrachtgevers duidelijkheid te geven. En daarmee te zorgen voor rust onder zzp’ers en opdrachtgevers, zodat we voorkomen dat opdrachten onnodig wegvallen” – minister Aartsen op 6 maart dit jaar.
Aartsen lost die belofte deels in. Ja, er is duidelijkheid voor zzp’ers en opdrachtgevers als deze wet het haalt. Nee, de wet gaat voor een grote groep zzp’ers niet definitief voorkomen dat zij opdrachten kwijtraken. Omdat deze zzp’ers niet aan de eisen van de Zelfstandigenwet zullen voldoen. Zij vallen niet binnen de ‘veilige haven’ en vallen terug naar de holistische toets van dit moment. De Zelfstandigenwet maakt binnen het wetsvoorstel een aantal scherpe keuzes die niet zomaar van toepassing zijn op alle zzp’ers. Om die reden is er ook nogal wat kritiek.
Wat doet de Zelfstandigenwet nu eigenlijk?
De Zelfstandigenwet plaatst een stuk duidelijkheid bovenop de discussie over schijnzelfstandigheid. Met de huidige wetgeving kan iedere opdracht gezien worden als potentieel schijnzelfstandig. Iedere werkende die zichzelf als zzp’er verhuurt kan een dienstverband oplopen. De overheid stelde eerder dat zzp’ers in ‘alle inkomens en alle sectoren‘ mogelijk schijnzelfstandig zouden zijn. Dat is met de Zelfstandigenwet verleden tijd; er komen garanties over wanneer je buiten dienstverband blijft. Hieronder ons beeld als één plaatje.
Uiteraard wil iedere zzp’er graag in die ‘veilige haven’ plaatsnemen en er werd dan ook reikhalzend uitgekeken naar de eisen die gesteld zouden worden. Bij een 100% score op de drie eisen van de ‘Zelftandigentoets’ en het behalen van de vier eisen van de ‘Werkrelatietoets’ zitten een zzp’er en opdrachtgever in die veilig haven.
Hieronder leggen we de 3 + 4 eisen uit en gaan we in op de steun en kritiek die er op deze eisen inmiddels is.
- Wil je de eisen overzichtelijk op een rij? Download onze visual voor de Zelfstandigenwet;
- Wil je reageren op de Zelfstandigenwet? De internetconsultatie staat open tot 29 oktober;
- Vind je onze berichtgeving waardevol? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Zelfstandigentoets
We schreven zelf al eerder over het idee van de Zelfstandigentoets als alternatief tegen schijnzelfstandigheid. Fiscaal jurist Hans Baaij deed hier jaren onderzoek naar en we deden begin vorig jaar een pilot Zelfstandigentoets met tien zzp’ers in de zorg. Het wetsvoorstel Zelfstandigenwet kiest ook voor een zelfstandigentoets, maar in veel compactere vorm. Dat is logisch. Juist in dit dossier moet een wettelijke toets uitvoerbaar zijn.
Die vereenvoudiging brengt scherpe keuzes met zich mee. Waar onze pilot breder keek naar de kwaliteit en duurzaamheid van het ondernemerschap als geheel, stelt de zelfstandigentoets slechts drie voorwaarden om garanties te kunnen geven over de arbeidsrelatie. Deze toets wordt daarmee praktisch, maar is geen volledige beoordeling van zelfstandig ondernemerschap. Welke drie eisen aan de kant van de zzp’er brengen de veilige haven in zicht? Welke kritiek komt via socials en de internetconsultatie naar boven?
#1 Minimaal drie opdrachtgevers binnen twee jaar
Voor de zelfstandigentoets moet een zzp’er het lopende en voorafgaande kalenderjaar samen minimaal drie volwaardige opdrachtgevers hebben. Eén grote opdrachtgever naast twee kleinere opdrachten is mogelijk, zolang die kleinere opdrachten ook daadwerkelijk iets voorstellen. Deze eis heeft tot doel om te bewijzen dat een zzp’er niet afhankelijk is van één opdrachtgever.
Kritiek op #1
De rechtspraak kijkt hier genuanceerder naar en dus is er kritiek vanuit zzp’ers. Vooral zzp interim-professionals kunnen jaren voor één opdrachtgever werken en toch ondernemer zijn. In dit soort voorbeelden kijkt de rechter via de holistische toets naar alle feiten en omstandigheden. Dat doet deze Zelfstandigentoets niet. Die kijkt slechts naar drie eisen. De prijs voor deze eenvoud? Minder dan drie opdrachtgevers in twee jaar betekent geen toegang tot de veilige haven.
#2 Voorzieningen treffen voor ondernemersrisico’s
Een zzp’er moet jaarlijks een minimumbedrag besteden aan voorzieningen die horen bij het ondernemerschap. Denk hierbij voorzieningen tegen arbeidsongeschiktheid, ziekte, pensioen en bedrijfs- of beroepsaansprakelijkheid. De intentie is dat je jezelf beschermt en voorbereidingen treft. Daar hoort het maken van kosten bij. Het gaat om een totaalbedrag dat je over één of meerdere voorzieningen mag verdelen. Hoe hoog dat bedrag wordt, moet nog worden bepaald. Haal je dat bedrag niet, dan krijg je geen toegang tot de veilige haven.
Kritiek op #2
De kritiek richt zich vooral op het woord ‘jaarlijks’. Een zelfstandige kan in het verleden al een flink pensioen hebben gespaard en doet daar misschien geen geld meer bij. Toch zou hij volgens de huidige opzet ieder jaar opnieuw een bedrag moeten besteden om toegang te houden tot de veilige haven. Daarnaast komt de vraag omhoog hoe de verplichte AOV en deze eis vanuit de Zelfstandigentoets in elkaar grijpen.
#3 Basiskenmerken van ondernemerschap
De derde en laatste eis van de Zelfstandigentoets is vooral praktisch. Je moet zichtbaar zijn als ondernemer. Een KvK-inschrijving, btw-nummer, een zakelijke rekening, facturatie op je eigen naam en zelf de zakelijke verplichtingen betalen vormen de basis van ondernemerschap. De precieze eisenlijst volgt nog. Deze eis wordt vooral als logisch gezien en leidt niet tot veel kritiek. De vraag is vooral hoe zo’n eisenlijst straks wordt toegepast, omdat er verschillende ondernemende werkwijzen zijn tussen zzp’ers onderling in verschillende sectoren. De behoefte aan één duidelijk systeem waarbij het eenvoudig en controleerbaar wordt dat een zzp’er voldoet, komt vooral terug in de reacties.
Heb je een mening over de Zelfstandigentoets en de drie eisen? Hier kun je jouw reactie kwijt.
Werkrelatietoets
Met een 100% score op de Zelfstandigentoets lig je nog niet voor anker in de veilige haven. De vier criteria van de Werkrelatietoets zijn ook een eis. Dit gaat over de concrete zzp opdracht. Tot nu toe kan dat alleen via de ‘holistische toets’ beoordeeld worden, maar daar zet de Werkrelatietoets nu een alternatief naast. Het wordt concreet wanneer er géén sprake is van gezag.
Juist over wel of geen gezag is al decennia lang gedoe, dus de Werkrelatietoets is nogal een innovatie. De toets stelt vier voorwaarden in totaal en als aan deze vier voorwaarden + de zelfstandigentoets wordt voldaan, dan wordt er buiten dienstverband gewerkt. Met vier eisen lijkt de Werkrelatietoets eenvoudig, maar schijn bedriegt. De vier eisen roepen veel kritiek op en dat is logisch. Ze proberen het complexe verhaal van de beoordeling arbeidsrelatie in vier stukken te knippen.
#1 Beide partijen kiezen bewust voor werken buiten dienstverband
Welk etiket plakken werkende en werk-gever zelf op het contract? Een oude bekende krijgt opnieuw een plek. De ‘partijbedoeling’ werd in 2020 door de Hoge Raad nog minder belangrijk gemaakt, maar is terug van weggeweest. Opdrachtgever en zzp’er moeten allebei laten zien dat zij bewust kiezen voor een samenwerking buiten de arbeidsovereenkomst om. Dat moet niet alleen blijken uit de woorden in de overeenkomst van opdracht, maar ook uit de manier waarop zij daadwerkelijk samenwerken in de praktijk. Op dit punt is weinig kritiek, al geeft het op zichzelf weinig garanties.
#2 De zzp’er bepaalt zelf hoe het werk wordt uitgevoerd
Een zzp’er moet voldoende vrijheid hebben om zelf te bepalen hoe hij zijn opdracht uitvoert. De opdrachtgever mag ‘aanwijzingen’ geven, maar geen ‘sturing’. Als er landelijke veiligheidseisen zijn (bouw), professionele standaarden (zorg), of wettelijke regels (ARBO), dan hoeft dit zelfstandigheid niet in de weg te staan. Want het zijn landelijke eisen en worden niet door de opdrachtgever bepaald. Als zzp’er wil je wel interne voorschriften, functioneringsgesprekken of een verplicht teamoverleg voorkomen.
Kritiek op #2
Waar eindigt een landelijke richtlijn en waar begint de instructie van een opdrachtgever? Dat verschil is in de praktijk niet altijd even duidelijk. Voor de zorg speelt dit punt ook. De toelichting van de Zelfstandigenwet staat op spanning met recente rechtspraak. De toelichting waarschuwt dat wettelijke eisen binnen sectoren zoals de zorg het moeilijk zouden maken om aan de werkrelatietoets te voldoen, terwijl de rechter laatst het tegenovergestelde oordeelde. Landelijke regels in de zorgsector maken werken zonder gezag juist mogelijk.
#3 Zelf bepalen wanneer en waar je werkt
De derde voorwaarde van de Werkrelatietoets gaat over tijd en plaats. Een zzp’er moet zelf kunnen bepalen wanneer en waar hij de werkzaamheden uitvoert. Daar is geen maximale vrijheid in nodig. Het wetsvoorstel stelt dat als je fysiek op een plek moet zijn voor de opdracht, het om die reden locatiegebonden mag zijn. Als het type werk op bepaalde momenten moet plaatsvinden, dan mag het werk tijdgebonden zijn. De opdrachtgever mag dus zeggen dat jij ‘dit werk om 8.00 moet doen‘, als het werk daar om vraagt. Ook mag de opdrachtgever zeggen dat het werk ‘vanaf 8.00 start’, als dat gebruikelijk is.
#4 Werken voor eigen rekening en risico
Over deze eis is het meeste doen doen. Als jij een opdracht doet, moet dat in je voordeel en in je nadeel kunnen uitvallen. Dat heet ‘risico voor eigen rekening’. Je hebt voordeel als je handiger en efficiënter werkt dan je vooraf had ingeschat. Je hebt nadeel als de klus meer vraagt dan je vooraf had verwacht. Bij voordeel levert dit geld op, bij een nadeel moet je kosten maken. Dat is de intentie van deze eis. De Werkrelatietoets probeert dit te bewijzen door binnen de opdracht aan te tonen dat je voor- en nadeel op kunt lopen. Precies voor ieder uur betaald worden, hoort daar niet bij.
Kritiek op #4
Veel zzp’ers werken voor een uurtarief. Denk aan interim-professionals, consultants, ICT’ers, advocaten en.. zorgprofessionals. Dat zij per uur declareren betekent niet automatisch dat zij géén ondernemer zijn. Dit heeft de rechter ook talloze malen bevestigd. Toch maakt de toelichting van de Zelfstandigenwet duidelijk dat een opdracht via ‘uurtje factuurtje’ niet zomaar binnen deze eis valt. Een vaste all-in vergoeding voor een opdracht past hier volgens de toelichting beter bij. Dit punt staat ver af van de praktijk van zzp’ers en daar zal dus ook via de consultatie veel op terugkomen zo is de verwachting.
Heb je een mening over de Werkrelatietoets en de vier eisen? Hier kun je jouw reactie kwijt.
Wat als je niet aan de 7 eisen van de Zelfstandigenwet voldoet?
Als je niet aan de 3 + 4 eisen voldoet van de Zelfstandigentoets + Werkrelatietoets, dan betekent dat níet dat je geen ondernemer bent of dat je een dienstverband hebt. Je zit op zo’n moment niet in de groene veilige haven, maar in de gele en oranje werkelijkheid van de holistische toets. Je krijgt geen toegang tot de veilige haven, maar zit ook niet automatisch in een dienstverband. De veilige haven geeft zekerheid vooraf, maar buiten die veilige haven blijft zelfstandig werken nog steeds goed mogelijk. Ook in de zorg.
Pro-tip: lees de media uitingen zorgvuldig
Uiteraard buitelen de media over elkaar heen om iets te schrijven over de Zelfstandigenwet. Helaas zit er meestal weinig nuance of kennis achter de taal die gebruikt wordt.
- De NOS schrijft dat de Zelfstandigenwet “moet vastleggen aan welke voorwaarden je moet voldoen om jezelf zzp’er te noemen”. Dat is onjuist. Met een KvK nummer mag je jezelf zzp’er noemen. De Zelfstandigenwet moet vastleggen onder welke voorwaarden je gegarandeerd buiten dienstverband werkt bij een opdracht;
- Nu.nl schrijft dat de “nieuwe zzp-wet … schijnzelfstandigheid moet voorkomen”. De Zelfstandigenwet voorkomt geen schijnzelfstandigheid. De nieuwe wet zorgt ervoor dat een groep zzp’ers geen last meer heeft van de verdenking op schijnzelfstandigheid;
- Volgens RTL.nl maakt minister Aartsen “na jaren van discussie duidelijk … wanneer iemand als zzp’er mag werken.” Dat doet minister Aartsen niet. Iedereen mag werken als zzp’er. Minister Aartsen maakt duidelijk aan welke eisen je moet voldoen om gegarandeerd veilig te werken als zzp’er en opdrachtgever;
- Het NRC schrijft dat “met de ‘zelfstandigentoets’ duidelijk wordt wie een échte zzp’er is en wie niet”. De zelfstandigentoets vertelt niet of je ondernemer bent of niet. De Zelfstandigentoets eist drie zaken die naar de veilige haven leiden, voor een arbeidsrelatie buiten dienstverband;
- Volgens BNR krijgt de “zzp’er krijgt meer regels om te bewijzen dat hij zelfstandig is”. Dat krijgt de zzp’er niet. De Zelfstandigenwet introduceert voorwaarden waarmee opdrachtgever en zzp’er samen kunnen aantonen dat een zzp opdracht binnen de veilige haven valt. Ondernemerskenmerken spelen mee, maar de wet bepaalt niet of iemand in algemene zin zelfstandig ondernemer is.
Het wetsvoorstel Zelfstandigenwet is een grote stap in de goede richting
De Zelfstandigenwet is nog niet af en de kritiek is op onderdelen terecht. De eis van drie opdrachtgevers is grof, de jaarlijkse voorzieningen vragen om meer nuance en vooral de Werkrelatietoets zal beter moeten aansluiten bij de praktijk. Maar de ontwikkeling van de Zelfstandigenwet als fenomeen is wat mij betreft belangrijker dan de kritiek op onderdelen.
Groepen zzp’ers worden iedere dag op een hoop gegooid en als ‘schijnzelfstandig’ weggezet in de praktijk. Sectoren worden als verdacht gelabeld, met grote gevolgen voor zzp’ers zelf. Ervaren en aantoonbaar zelfstandig ondernemers zien hun portefeuille belemmerd door de huidige handhaving op schijnzelfstandigheid. Want iedere zzp’er valt links- of rechtsom verdacht te maken op dit moment.
De Zelfstandigenwet laat zien dat er wel degelijk een moment is waarop de discussie over schijnzelfstandigheid stopt. Dat dit mogelijk is wordt de zzp’er vanaf nu af aan nooit meer afgenomen. Dat er voor het eerst een wetsvoorstel ligt dat bevestigt dát zelfstandig werken veilig kan, laat zien dat het in wetgeving te gieten is. Dit is een grote koerswijziging op de polder mantra’s van ‘het vaste dienstverband is de norm’ en ‘inbedding = dienstverband’.
Schiet de Zelfstandigenwet dus niet af, maar verbeter hem. Werk eraan mee om die veilige haven zo vorm te geven dat er veilige arbeidsrelaties met zzp’ers ontstaan. Nee, niet iedereen kan er direct in mee. Dat is even slikken, maar kijk naar de toekomst. Straks kunnen zzp’ers die er nog niet aan voldoen, er naartoe werken. Straks gaan opdrachtgevers doorleven dat zzp wel degelijk kan. Veilig en met garanties. Nu zijn we nog afhankelijk van één rechter per zzp opdracht. Straks is er een bak aan zzp’ers waar het veilig mee samenwerken is. Een grote stap voorwaarts.
Verder met dit wetsvoorstel?
- Wil je de eisen overzichtelijk op een rij? Download onze visual voor de Zelfstandigenwet;
- Wil je reageren op de Zelfstandigenwet? De internetconsultatie staat open tot 29 oktober;
- Vind je onze berichtgeving waardevol? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
